- با ¹/ ba- : یەكەمین پاشگرە لە زمانی كوردی لە پیتی ( ب) كە بە واتای ئاش یان چێشت دێت

:: شۆربا

:: زیرەبا 

( بەڵام پتر لەناو دیالێكتی ناوەندییدا بە( وا ) پتر بەكاردەهێندێت)

:: نیسكەوا

:: نۆكەوا. 

.

.

__________________________________

با  ²/ba: ن، ف:

1 – بەلێ، ئارێ، وەڵامێکی( ئیجابییە) بۆ پڕسیارێك بە شێوەی( سەلبی) بکرێت و هەروەها ( نە)ی تێدا بێت.

:: ئەرێ نەچوویە مالـی خاڵت ؟ . با. 

::  مووچەت وەرنەگرت، با.

2 –  لێگەرێ، بـهێلە.

::  بابچێت، بابخوات.

3 – گریمان كرد.

:: با بچوبای خۆنە دەمردی.

4 – پێج دانان

:: ئەو بەنە بادراوە.

5 – ئەستووربوونی لەش

:: دەستم بای كردووە.

6 – بانگ كردن

:: حەسۆ با كرنا ژناخوە.

7 – ڕەگی چاووگی (بادان)ـە واتا پێچ، خول، باد

:: بای دەدا، بای دەدا. { فۆلكلۆر}.

 8 – ڕەگی چاووگی ( بای) بوونە. واتا بەهابوون

::  ئەم پەرتووكە بای چەندە؟.

:: بابژی

:: بابمرێت.

بابا/baba: ئان: بەڵێ بەڵێ : هەر ناچی ؟ بابا دەچم.

.

.

____________________________________ 

با  ³/ ba: ئمـ: 

1 – وەکو دیارە شێوەکی دی(ب) ـەیە، (بڕوانە ب، بە) لە بەشەدیالێکتی ئەرمەنستان و سوریەدا بەکاردێت، واتای بنچینەی لە ئەوەدایە، کە ڕێچکەی ڕووداو بەرەو کەس دەردەبڕێت.

:: ئەز چووم بابرێ خوە.

::  ئەوێ کورشاند باباڤێ.

:: ئەڤی تۆپ ئاڤێنە بامن.

2 – هەروەها ئەو بەرکارە پێشان دەدات، کەوا ڕووداو لە لای ئەوەوە یا لە پێش ئەو ڕوودەدات.

: باباڤێ وی پارەتونە.

: ئەوبادیا خوەما.

: ئەز باوی هین دبم.  

3 – ( ل + با): کە لە لایەن ئەوەوەوە یان بۆلای ئەو ڕووداوە کە ڕوو دەدەن.

:: ل با دان چ بپژی هەیە.

:: کەچک ل با دایکا خوە ڕوونشتیە.

:: ئەز چووم ل با خالێ ڕەشید.   

4 – ( ژ+ با)

:: سە ژ با هرچ بازدا چوو.

:: مستۆ ژ باباڤێ خوەهات. ( ل با یان بال) ڕەنگە پاش و پێش بوو بێت وەک

:: بەرف- بەفر، زیخ- خیز. بەڵام لێرە پیتی بزرۆکە لە نێو چووە.

:: بال باڤێ وی کتێب گەلەکن.

:: ئەز بال جیرانێ مەبووم. کورکێ دەلال وەرە بال من.( ژ… بال، ل …بال)

:: جووت دەبن و پێکەوەبەکاردێن، جووتە ئامرازی (ژ بال، ل بال) پێکدێنن.

:: مستۆ ژ بال باڤێ هات.

:: ئازاد ژ بال هەڤالێ خوە کتێب ئانی.

:: ل بال وی پارە نەمان. ئ

:: ەو چوو ل بال برێ من.

:: کەچك ل بال دایکا خوەدا.

.

.

_______________________________

با  4/ ba: ئاک: بلا، برا.

.

.

________________________________

با   5/ba: ن:[ کەش][ ئاڤێسـ: atAW : ڤاتە][ پهـ: ڤات (باد)][لا: ventus]  سووکەڵەی ( باد)ە.  

1 – جێگۆرکێ هەوای ئاتمۆسفێری بە چڕی لە شوێنێکەوە بۆ شوێنێکی تر، بە هۆی جیاوازی پلەی گەرما و پاڵەپەستۆی هەواوە. بە خێرایەکی نزیک بە 28 میل لە کاتژمێرێک دا. بزووتنەوەی توندی هەوا

:: بای شەمال.

2 – بەرهەمی جوولانەوەی با بە ئامرازێكی دەستكرد

::  بای پەنكەش هەر گەرمە.

3 – یەكێكە لە ئەو چوار ڕەگەزەی كە زانایانی پێشینان بۆی دەچوون كە هەموو شتێكی ئەم جیهانە دەچێتەو ەسەر( خاک، ئاو، ئاگر، باد). 

.

                                جۆرەكانی با                                  

.

: بای باكووری – بای شەمال 

: بای باكووری خۆرئاوا – كزەبا 

: بای بادەر، بای باشوور– رەشەبای باشوور

: بای باشووری خۆر ئاوا

: بای بەفرتۆێنەوەر

: بای باران – باپێش.

: بای دەشت.

: بای خۆرهەلإت

: بای گەرداوی نمدار.

بائەنگێو/baengěw: نتـ:[ با+ ئەنگێو] كونەبا، قەلشێك یاكونێ كە بای لێوەدێت.

بابردە/babirde: نفا:[ با+ بردە( بردن)] 

1 – بابردوو، بەفیڕۆچوو. 

2 – تەواو  ڕووتونەدار.

بابردەڵە/babirdeľe: ئانفا:[ با+ برد( بردن)+ ئە+ ڵە] 

1 – پوش وقانگە لاشکی بەربا.  

2 – تەواونەدار، بە فیڕۆچوو. 

{

بۆمنی بابردەڵەی گرەنشین 

بۆ منی دڵ پڕلە ناسرۆو برین

}{ هێمن}. 

بابردن/babirdin: کتپ:[ با+ بردن] باگوێزانەوە.

بابردوو/babirdǔ: ئانفا، نفا:[ با+ بردوو( بردن)] بریتییە لە شتی سووک و بێ بەها

: بە دوای کڵاوی با بردوومەکەون.{ پپ}.  

بابردی/babirdî: نفا:[ با+ بردی( بردن)] 

1 – میوەیەک کە با بردبێتی وەک هەنجیر، هەنار.  

2 – جۆرێک لەکوتالـی ژنانە کە زۆر تەنکە. 

بابڕ/babiř: نفا:[ با+بڕ( بڕین)] 

1- سمێڵی(سوێلی) ئەستوفش.

:: سمێل بابڕ بەکەیفی خۆتی لێ بادە. {مەلامارف}.  

2- بان و دیوارێک باش سواخدرابێت و بابوێری نەمابێت .

:: وام دادا بابڕ بووە.

باپووك/bapŭk: نتـ:[ کەش][ با+ پووك] کڕێوە و تۆفی بەفر کە با دەی هێنێت. یا بایەکە لە گەڵ بەفر باڕیندا بێت.  

باپەسیو/ba pesîw: نتـ:[ با+ پەسیو] ئەنوایەك با نایگرێتەوە، پەنابا، با پەنا.

باپەنا/ba pena: نتـ:[ با+ پەنا] ئەنوایەك بانایگرێتەوە، پەنابا، باپەسیو. 

باپزوو/bapizŭ: نتـ:[ کەش][ با+ پزوو] ئەو بەفرەیە باری لە جێگەێکی دەپەستێت تا وەهای لێدەێت دۆڵێک پڕلە بەفر بێت.

{ تێبـ:  باپزوو وەک بابردوو، باپەستوو، باپێزووە}.  

باپێچ/bapěč: نفا: 

1 – ژان لەسک وەستان یان پێچکێک کە بە سکی مرۆڤدا بێت.  

2 – شوێنێک کە زۆرباب یگێرێت، دژی باپەنا.  

3 – [ کەش] بایەکە بە بەفرەوە لە زمستاناندا هەڵدەکات.  

باپێش /ba pěŝ: نتـ:[ کەش][ با+ پێش] بای باران.

باپێشك/ba pěŝik: نتـ:[ کەش][ با+ پێشک] بای پێش باران.  

باپێو/ba pěw: نتـ:[ کەش][ با+ پێو( پێوان)] ئامرازئێک کەلای هاتنی باوتوندی و سووکی پێشان دەدات. ئامرازی پێوانی خێرایی با[ ئینگ: Anemometer].

باخن/baxin: نتـ:[ کەش][ با+ خن] شوێنێک بای لێوەبێت. کونەبا. 

بارووڤە/barǔve: ن:[ کەش] بەفروباران بە باوە، ڕەشەبای بەفراوی، کرێوە، باوبۆران، شلێوە، باسریشک، ڕەهێلە، گێژەن.

باسارك/basarik: نتـ:[ کەش][ کباک، زا] سارنجۆک.[ ئینگـ: Air condition].   

باسریشك/basirîŝik: نتـ:[ کەش] بەفرو باران بەباوە، ڕەشەبای بەفراوی، کرێوە، باوبۆران، شلێوە، بارووڤە، ڕەهێلە.

باسوورێن/basŭrěn: نفا:[ کەش][ با+ سووڕێن( سووڕان)] ( بع : دوارە الریاح) ئاشی با.

باکەش/bak: نتـ:[ کەش][با+ کەش] بادرز، باخۆر، بابوێر، کەڵەشاخ.

: کەلێنی بچووک کە بای لێوەبێت، کون یان قەڵشی لەدیواری خانوویەکدا.

باکێش/bakěŝ: نفا:[ کەش][ با+ کێش( کێشکردن)] باخۆشک ( كباك).[ ئینگـ : aircondition].  

باکێش/bakěŝ: نفا:[ کەش][ با+ کێش( کێشان)] هێژەن.

باکێشکردن/bakěŝ: کتپ:[ کەش][ با+ کێش+ کردن] با سووڕاندن. 

باگەڕ/bageř: نفا:[ کەش][ با+ گەڕ( گەڕان)] کڕێوە، بای بەهێز.

باگر/bagir: نفا:[ با+ گر(گرتن)] وورشێن، بامشت، وەردەوا.

: شوێنێکە کە با بیگرێتەوە.

باگرتن/bagirtin: کتن:[ با+گرتن] 

1 – هەر شتێک پێش بابگرێت.  

2 – هەرشتێک با لێی بدات. 

باگرتنەوە/ba girtinewe: کتن: دووبارەبوونەوەی باگرتن.

باگرۆ/bagiro: نتـ:[ کەش][ با+گر+ۆ] بای توند و قایم. 

باگرۆك/bagirok: نتـ:[ کەش][ با+ گرۆک ] باگێژە، باگرۆکە، گێژەبا، گەردەلوول، گێژە لۆکە، باگەر.

باگرۆکە/bagiroke: نتـ:[ با+ گرۆک+ئە][ کەش] گێژەلۆکە.

باگژە/bagje: نتـ:[ کەش][ با+ گژە] بایەکە لە نێوان شەمال و زریان.

باگۆرکێ/bagurkě: نتـ:[ با+ گۆرکێ( گۆڕین )][ بع : تهوئە].

باگێڕە/bagěře: نفا: گێژەلووکە.

باگێژە/bagěje: نتـ:[کەش][ با+ گێژ+ ئە] باگرۆک، باگرۆکە، گێژەبا  گەردەلوول، گێژەلووکە. باگەڕ.

باگیرە/bagîre: ن:[ کەش][ با+ گیر(گیران)] باگا، شوێنی باگر.

بالێکدان/balěkidan: کتن: [کەش] لێکدانی دوو بای گەرم وسارد لە ئەتمۆسفێردا.  

بابووهێر/babǔhěr: نتـ:[ نخ][ کباك] پەنا، پەسیو.

بابوێر/babwěr: نتـ: بادرز، باخۆر، باکەش، کەڵەشاخ.

: کەلێنی بچووک کە بای لێوە بێت، کون یان قەڵشی لە دیواری خانوویەکدا.

بابێر/baběr: نتـ: [با+بێر] باپێچ : جێگا یان چاڵ و پەنا و پەسیوی ناوکێو و ئەشکەوتان، کە با پڕی کردبێتەوە لە بەفر.

.

                             هەندێک جۆری با لەکوردستان و جیهان                              

.

بای بازرگانی/baybazirganî: نتـ:[ کەش][ بای+ بازرگانی] با یەکە لە رڕۆژهەڵاتی ژوورووی نیوەی سەرووی گۆی زەویەوە بەرەو هێڵی ئیستیوای هەڵ دەکات.

بای بزنکوژ/baybizinkuj: نتـ:[ کەش][ بای+ بزنكوژ]  بایەکی ساردە، لە پایزو زمستاناندا لە ناوچە ساردەکانی کوردستان هەڵ دەکات.

بای بۆرا/bayBora: نتـ:[ کەش][ بای+ بۆرا] بایەکی زۆر ساردە لە ناوچەی نیمچە دوورگەکانی بۆلگان هەڵ دەکات.

بای بۆهارۆک/bay Boharok: نتـ:[ کەش][ بای+ بۆهارۆك] بایەکی ناوچەیی گەرمە لە سۆمەترە هەڵدە کات و زیان بە کشتوکاڵ دەدات.

بای پۆرگا/bay Porga: نتـ:[ کەش][ بای+ پۆرگا] بایەکی زۆر خێرایی ساردە ، لە سیبیریا لە زمستاندا هەڵ دەکات و دەبێتە هۆی بەفر بارین.

بای پۆلی/bay polî: نتـ:[ کەش][ بای+ پۆلـی] بایەکی ساردە لە دەوروپشتی پۆلەکانەوە بەرەو ناوچە فێنکەکان هەڵ دەکات.

باپووک/babǔk: نتـ:[ کەش][ با+ پووك] بۆرفتە، باوبەفر، باپێچ، بۆران، باکەر.

بای پێچەوانە/baypêčewane: نتـ:[ کەش][ بای+ پێچەوانە]  ئەو بایەیە کە لە رۆژهەڵاتی خوارووی نیوەی گۆی زەویەوە لە رۆژئاوایی ژوورووی نیوەی خوارووی گۆی زەوی وە هەڵ دەکات، ئەمەش بە پێچەوانەی خواست و ویستی كەشتیەوان بووە.

{

لەبەر بای پێچەوانەی غەم لە هیچ لا ناگرم وەقرە

لە عەردی ووشكی دووری جاویدا نا مەوجی دەریا خۆم

}{ بێخود}.

بای خەزان/bay xezan: نتـ:[ کەش][ بای+ خەزان] بای پایزی كە گەڵای دار و درەخت دەوەرێنێ.

بای خەمسین/bay xemsîn: نتـ:[ کەش][ بای+ خەمسین] بایەکی ناوچەی زۆر گەرمی ووشکە لە بیابانی میسروە هەڵ دەکات نیزیکەی پەنجا رۆژ دەخایەنێت.

بای خۆماڵی/bay xomaľî: نتـ:[ کەش][ بای+ خۆماڵی] بای چەپ، ڕەشەبا، هەوەفوو، بای بزن کوژ، بای چۆغان، بەرڕۆژ، کوێرەبا.

بای چۆغان/bay ĉoĝan: نتـ:[ کەش][ بای+ چۆغان] بەدژوارترین بای ناوچەی ئوێرئەحمەدی دادەنرێت، بەزۆری لە زمستاندا بۆ ماوەی حەوت رۆژ هەڵ دەکات. بایەکی زۆربە هێز و زیانگەیەنەرە.

بای خۆرنشین/bay xornŝîn: نتـ:[ کەش][ بای+ خۆرنشین] باڕەش، بای خۆرئاوا، بای ماشەڵان، دەبور، بایەکە لە رۆژئاوا هەڵ دەکات.    

بای داراوس/bay daeawis: نتـ:[ کەش][ بای+ داراوس] بایەك كە لە دوارۆﺬەكانی زستان هەڵیدەكاتێ و دار چەكەرەی پێدەردەكەن.

بای داکەوتوو/bay daketǔ: نتـ:[ کەش][ بای+ داكەوتوو]   شنەی شاخی: ئەو بایە ساردەیە کە لە شاخەکانەوە دادەکەوێتە سەر شیوەکان.

بای دەبوور/bay debǔr: نتـ:[ کەش][ بای+ دەبوور]  بای خۆرنشین، نای خۆرئاوا، بای ماشەڵان.

باڕەش/bařeŝ: نتـ:[ کەش][کباك][با(باد)+ ڕەش] ڕەشەبا، باأش، بای هەرە بەقووەت، زریان: بای رۆژهەڵات.

بای ڕۆژاوایە/ba: نتـ:[ کەش][کباك][ بای+ ڕۆژاوایە] بایێ بێرین.

بای رۆژئاوایی/bay rojawayî: نتـ:[ کەش][ بای+ ڕۆژاوایی]  بای پێچەوانەیی، بای بازرگانی پێچەوانەی.

بای زەمەن/ba: نتـ:[ کەش][ بای+ زەمەن] بای سەخت، بای گوڕ، باوەرەک.

بازرمە/bazirme: نتـ:[ کەش][ با+ زرمە] بایەکە لە کاتی هەڵ کردنیدا بەر ریزە چیاکاندا دەکەوێت و ڕێرەوەکەی دەگۆرێت بەرەو دەربنەدەکات لەبەرئەوەی دەنگێکی ئاشکرای لێ دێت. 

بایزوندا/bayzwnda: نتـ:[ کەش][ بای+ زوندا] بایەکی زۆرگەرمە لە باکوورەوە هەڵدەکات بە سەر ئەرجەنتیندا تێدەپەڕێت.

بای زریان/bay ziryan: نتـ:[ کەش][بای+ زریان] بای قوبڵە : بایەكی ساردە كە لە لای باشوورەوە هەڵدە كات.

{

هەناسەی عاشقان با نەتگرێ، بێ مروەتی تاكەی

بترسێ ئەی گوڵی نازك بەدەن لەوبایی زەریانە

}{وەفایی}.

بای سەبا/ba: نتـ:[ کەش][ بای+ سەبا]  بای سەوا : باییەكی فێنك و خۆشە لە لای باكووری ڕۆژهەڵاتەوە دێت.

{

بۆی وەنەوشە و سونبولە سەحرا سەراسەر تۆ دەڵێی

بای سەبا عەنبەردەبارێنێ لە دەشت و كۆهسار

}{ وەفایی}.

بای سەبوون/bay Sebǔn: نتـ:[ کەش][ بای+ سەبوون]  شەرا: جۆرە بایەکی گەرمی خۆڵاوییە لە ووڵاتە عەرەبی یەکانەوە هەڵدەکات، بەرەو نێران دەچێت. 

بای سەخت/ba: نتـ:[ کەش][ بای+ سەخت]  بای گوأ، باوەرەک، بای زەمەن.

بای سۆلانۆ/bay Solana: نتـ:[ کەش][ بای+ سۆلانۆ] بایەکە لە ناوچەی کێوی تارق(جبل طارق) هەڵدەکات.

بای سیرۆکۆ/bay Sirrocco: نتـ:[ کەش][ بای+ سیرۆكۆ] بایەکی گەرمە ناوچەیی یە لە نزیک کەنارە باشوو رەکانی دەریای سپی ناوەڕاستەوە هەڵدەکات بەرەو باشووری ئەوروپا. 

بای سیستان/bay Sîstan: نتـ:[ کەش][بای+ سیستان] بایەکی باکووری بەتینە، خێرایی یەکەی دەگاتە نز یکەی (70)میل لە کاژێرێکدا، لەناوچەی سیستان – لەخۆرهەڵاتی ئێراندا بە هاوین هەڵدەکات.

بای شەمال/bay ŝemaľ: نتـ:[ باشک][ کەش][ بای+ شەمال]

1 – بای وەشت ، بای باشوور: بایەکە لە باشوو ری هەڵدەکات بەتایبەت لە هاویندا بەرۆژدا زۆر بەتینە. 

2 – بایەکی باکووری خۆرئاوای یە بەرەو ناوچەی پاکستان دەروات، دەشێت لە زستانیش هەڵبکات. بەڵام ئەو تینەی هاوینی نیە.     

بای شنە/bay ŝine: نتـ:[ کەش][ بای+ شنە] بایەکە گەڵای درەخت دەلەرێنێتەوە، خێرایی یەکەی 72 کم /ك.

بای فۆهن/bay Phohn: نتـ:[ کەش][ بای+ فۆهن] بایەکی ناوچەیی یە لە ناوچەشاخاوێکانی ئەڵپ دا هەڵدە کات، بایەکی گەرمی ووشکە.

باگژە/bagje: نتـ:[ کەش][ با+ گژە] بایەکە لە ناوەندی شەمال و سەبادا( زریان).

باگوشە/baguŝe: نتـ:[ کەش][ با+ گۆشە] گەردەلوول ، گێژەڵووکە: بایەکە لە ناوچەیی یە لە پرێکا هەڵدە کات و بۆ ماوەیەکی کەم( چەند خولەکێک) بەردەوام دەبێت لە پرێکدا نامێنێت.

بای مەیدان/bay meydan: نتـ:[ کەش][ بای+ مەیدان] بایەکی خۆماڵی گەرمە، لەناوچەی بوێر ئەحمەدی گەرمەسێر هەڵدەکات .

بای مەیسترۆ/bay Mestro: نتـ:[ کەش][ بای+ مەیسترۆ] بایەکە لە ناوچەی باکووری رۆژئاوایی یە لە ناوچەی ناوەأاستی دەریای سپی ناوەداستەوە هەڵدەکات.

بای نێڤادۆس/bay Nevados: نتـ:[ کەش][ بای+ نێڤادۆس] بایەکی ساردە لە ئەکوادۆر  لە ئەمەریکای لاتینی هەڵدەکات.

بای وادە/bay wade: نتـ:[ کەش][ بای+ وادە( وەعدە)] بای وەعدە.

بای وەعدە/bay waaide: نتـ:[ کەش][ جێۆ][ کو: بای+ ع : وەعدە] بایەکە هەژدە ڕۆژی بمێنێت بۆ نەورۆز هەڵ دەکات و بەفردەتوێنێتەوە.

{

بای وەعدە بەفری بردەوە یەخ بەندی کردەوە

خەمڵیوە گوڵ، وە شەڕاڕاتی جەمرە مردەوە

}{حاجی}.

بای وەرزی/bay werzî: نتـ:[ کەش][ بای+ وەرزی] کزەبا، بای وەشت

: ئەو بایە یەکە لە زەریای هێمن و هیندی یەوە  بەرەو رۆژهەڵات و رۆژهەڵاتی خوارووی کەرتی ئاسیا لە هاویندا هەڵدەکات.      

بای وەشت/bay weŝt: نتـ:[ کەش][ بای+ وەشت] بایەکی سووکە کە بارانی بە داوادا دێت.

بای هابووب/bay Habǔb: نتـ:[ کەش][ بای+ هابووب] گێژۆڵەیەکە لە وولاتی سودان هەڵ دەکات.

بای هەڵچوو/bay heľĉǔ: نتـ:[ کەش][ بای+ هەڵچوو] بای سەرکەوتوو، شنەی شیو، لەبنی شیوەکانەوە بەرزدەبێتەوە.

باهۆرە/bahore: نتـ:[ کەش][ با+ هۆرە] گڕە. 

باهور/bahur: نتـ:[ کەش][ با+ هور] ڕەشەبا، تۆف: بایەکە خێرایی یەکەی (50-100) کیلۆمەتر لە کاژێر ێکە. 

بای هێلم/bay Helm: نتـ:[ کەش][ بای+ هێلم] بایەکی باکووری خۆرهەڵاتی بەتینی ساردە لە ئینگلترا هەڵ دەکات.

.

___________________________ 

با   6/ba: ن: بریتییە لە ئەو گازەی لە دەزگای هەرس كۆدەبێتەوە، بە دوو شێوە دێنەدەرەوە لە لەشی مرۆڤدا. ئەگەر لە گەروورا ئەو گازە دێتەدەرەوە، ئەوا پێی دەگوو ترێت : ( قرپ و قرقێنە)  وە ئەگەر گەیشتە ریخۆلەکان و بە رێگای كۆم دا بەشێوەی( تر، تس)دێنەدەرەوە.

بالێبوونەوە /balěbǔnewe: كتن:[ با+ لێ+بوون+ەوە]

1 – تسین

: مندالەكە بای لێ دەبێتەوە.   

2 – نەخۆشی وژانێكی ناریاری لەشە دا

: كاورا بادارە.

بالێبەربوونەوە/balěberbǔnewe: کتن: تسین، تس لێ بەربوونەو، ترلێ بەربوونەوە.

.

____________________________

با  7/ba: ن:[ ع: باە] مەیل و هەوەسی جووت بوونی نێر و مێ بە تایبەت بۆ سەگ، هۆک.

باپەرست /baperist: نفا:[ کباك. زا][ با+ پەرست] خواستەک،خواستۆک، هەوەسپەرست، هەوەسخواز: کەسێ  کە ئارەزووی زایندەگی وجووت بوونی زۆر بێت.

باپەرستی/baperistî: نچ:[کباك. زا][با+ پەرست+ ئی] هەوسبازی، خواستۆ کی.  

وەباهاتن/webahatin: کتن:[ وە+ با+ هاتن]  

1 – پەیدابوونی مەیلی جووت بوونی دێڵ و مێێەی هەندێک گیانلەبەر دەگەڵ نێرینەکەیان.  

2 -[ مجـ] ژن یان کچێک کە مەیلی لە پیاو بێت.

{ تێبنــ: 

1 – زەبیحی نووسیویەتی: لە زمانی فارسی و عەرەبی دا (با‌ه) بە واتای ( هێزی جنسی) بۆ مرۆڤ بەکاردێت. 

2 – هەژار نووسیویەتی: (باە)ی عەرەبی بە مانای وزەی گان کردن هێناوەتەوە سەر ئەم بایە}.

.

.

_________________________

با  8/ba: ن: پێچ، خول، سوڕ. 

باخواردن/baxwardin: کتن:[ با+خواردن] خول خواردن، پێچ خواردن.  

با خواردنە سەریەک/baxwardine ser yek: کتن، شڕ: لێک هاڵان و کەوتنە سەریەکی دووشت یان چەند شت لە یەکتر.

::  ماسوولکەکانی باسکی پاڵەوان كەریم وەک گرێی قەیسی بەسەر یەکدا بایان خواردبوو.

بادان/badan: کتپ:[ با+ دان] 

1- لوولدان، سووڕاندن و پێچ دانی ( بەن، دەزوو و تەناف..) بۆ گشت بوون و قایمتربوونیان، باپێدان.

::  ئەو بەنانە بێنە بایان دەین.

2 – سووڕاندن بۆ قایمکردن یا کردنەوەی هەر شتێک کە پێچی هەبێت.

{

ئەو پێچە بادە با چاک بچێتە ژوور

کە دەستی رۆژگار بای دا سەری من

سەری شووشەی شەراب وا چاکەبادەم

}{ هێمن}.

3 – سووڕاندن و پێچ دانی بەشێک لە ئەندام بۆ ناز و پۆز و لەنجە.

:: چاو ئەو بەر و ستمەی چۆن با دەدا.

بادانەوە/badanewe: کتن: 

1 – لادان لەسەر بیر و بروا و چوونەوە سەر باوەڕی پێشوو.  

2 – گەڕانەوە، پاشگەزبوونەوە. 

::  لە نێو مەنگوڕان دا بادانەوە عەیب نیە.  

3 – سووڕاندنەوە، وەرگەڕاندنەوە.

::  ئەو گوڵدانە هەندێک بادەوە بابیبینم بزانم ئەو بەری چۆنە.  

4 – کەوانەکردن، کلکردن.

:: گولـلەوە دیوار کەوت و بای داوە.

بادانەوەسەر/badaneweser: کتن: وازهێنان لە کار و مەسەلەیەک وچوونەوە سەر باری پێشوو.

:: کەریم لە نەجاڕی بایداوەتەوە سەر ئاسنگەری.

خۆبادان/xobadan: کتن: 

1 – سەماکردن. 

2 – بەلەنجە و لار ڕۆیشتن.

لێ بادان/lěbadan: کتن: هەڵقورینجاندن.    

.

بابادەم/babadem: نتـ:[با+بادەم] بابەدەم، ئادەم.

باپەڕ/bapeř: نتـ:[ هـ][ با+ پەڕ] چایمانێ ( هـ)، واپەڕ، ڕەقیتە، کۆڵکج کردن : کەسێکە لە کاتی ئاڕەقەکردینیدا کە هێشتا ئارەقەکەی ووشک نەبووبێتەوە بای سارد لێی بدات.  

باپەڕی/bapeřî: نچ: ئەوەی پەیوەندی بە باپەڕە وەهەبێت.   

باپەڕبوون/bapeřbŭn: کتپ:[ نخ] تووشی نەخۆشی بوون لە پاش ئارەقە کردن وسەرما خواردن. سەرما بوون.

باپێچ/bapěč: نتـ:[ با+ پێچ] ژان لەسک وەستان یان پێچکێک کە بە سکی مرۆڤدا بێت.

باتێدان/batědan: کتن:[کباش][با+ تێ+ دان]  

1 – نەخۆشی باداری گرتن. 

:: شێرکۆ قاچی بای تێداوە.  

2 – بەدرۆ بەیەکێک هەڵگووتن ولە خۆ دەربردن.  

باتێکەر/batěker: ن:[ با+ تێ+ کەر(کردن)] مووشە دەمە( فخخاخ).  

باتێکردن/batěkirdin: کتن:[ با+ تێ+ کردن] 

1 – بادکردن، فووتێکردن.   

2 – پێداهەڵکوتن و فریودان، تاریف کردنی بەدرۆ.  

:: بەدرۆ هێندەم تاریف کرد، بام تێکرد.  

3 – داخ نانەسەر دڵ، تووشی خەفەت کردن.  

باخستن/baxistin: کتن:[ با+ خستن] وەستانی با، تەواوبوونی با.

:: بایەکەی خستووە و پێت خۆش بێ دەتوانین بچینە ماسیان.

باخواردن/baxwardin: کتن:[ با+ خواردن] گشت بوون، پێچ خواردن.

بادەرچوون/baderĉǔn: کتن:[ با+ دەرچوون] بریتی یە لە لووت بەبەرخۆدا هاتنەوە.

بادەرکردن /baderkirdin: کتپ:[ با+ دەر+ کردن] 

1 – بەدەستووری کۆنی کوردەواری، چوونەسەرچاک و پیران بۆ چارەکردنی نەخۆشی باداری( رۆماتیزم).

::  هەموویان چوونە سەرپیری شەوکێل بالەخۆیان دەرکردن.   

2 – کردنەوەی زارکی هەمبانە و کوندە …… ی فووکراو بۆ ئەوەی هەوا کەیان لێ بێتەدەر.   

3 – هەڵمسانی زگ، ماسین.   

:: ئەو مەڕە ئەوەندەی وێنجە ی خواردوە بای کردووە.

بادەرك لێنەکردنەوە/baderk lě ne kirdinewe: کتپ:[ ئد][ با+دەرک+لێ+ نە+کردن+ەوە] ئاسوودە و بێ مزاحم بوون، کەس کار پێنەبوون و خۆ تینەگەیاندن.

بادەش/badeŝ: نتـ: همبرپز.

بادەڤ/badev: نتـ: باهۆز، بای سارد، کڕێوە.

باگونە/bagune: ن:[ نخ] گتدێ: جۆرە نەخۆشی یەکە دەداتە گونی نێرینە لەغوباوی یەوە هەڵی دەئاوسێنێت. گون پەنەمان لەبەر قەڵەوی.

باکران/bak: کتن: هەڵامسان، پەنمان، پژبوون( کباک).

باکردە/bakirde: ن:[کباش. ل] فووتێکردنی ئاژاڵ لە کاتی سەربریندا.

باکردن/bakirdin: کتن، کتپ:[ با+ کردن] 

1 – ئاووسان _ ئاووسین، ئەستوورکردن، هەڵامسان _ هەڵماسین، ماسان، ڤزین، پەنمین.   

2 – بریتییە لە تووڕەبوون.  

3 – پەیدابوونی با لەناوسکدا.  

4 – باکردنی ئاژەڵ بەهۆی زۆرخواردنەوە.   

5 – فیزکردن، بەهەوابوون.  

باکردنەوە/bakirdinewe: کتن: 

1 – ئاوسانەوە.   

2 – بەهەوابوونەوە. 

باکێش/bakěŝ: نفا:[با+کێش(کێشان)] باد گییر، باکەش، دەڵاقە، گڵوێنە.

باپشكێو/bapiŝkěw: نتـ:[با+ پشكێو+ پشكووتن)][ نخ] قینچكە سڵاوە، چینچكە سڵاو، سیتكەسڵاو، سیسكەسراوە، سلەزوەردە، بیتك، بووك : زیپكەیەكی سووری چووكی نێرتكدارە لە سووچی چاو لەسەر پێڵوو پەیدا دەبێت و هۆیەكەی دەستی پیس یان دەسرەی پیس لەچاوادانە. 

بای ئاوردە/bay awrde: ن:[ کباش.ل] باداری.

بای سوور/bay sŭr: نتـ:[ کناو. مك] ماشەرە، سوورەبا، نەخۆشییەکە تووشی پێستی لەشی مرۆڤ دەبێت و دەی پەنەمێنێت و ڕەنگی سوورێکی مەیلە و مۆر هەڵدەگێڕێت، ئاوسایەکەی تا توێژی بنەوەی پێست دادەخرێت، زیاتر لە دەم وچاو دەدات و یەک لەیەکی دەگرێتەوە، میکرۆبی (Sreptocoque) ـە و بە زاراوەی پزیشکی نە خۆشییەکە کە [ ئێریسپێل: Eryspele ]ی پێ دەگووترێت.

بای کەپوو/bay kepǔ: نتـ:[ ل] جۆرە مارێکی بێ ژەهرە.

بای کەش/bay keŝ: نتـ: باکردوو، هەڵمساو.

بای ناوسك/bay nawsik: نتـ: بای گەدە.    

بای فەرهەنگ/bay ferheng: نتـ: ئاگرە، ئاورە، زیپکەو پوورگ کە لە دەم و چاو دەردێت.    

.

.           

_____________________           

با 9/ba: ئان: لەكن، لـجەم.  

:: كالكێ من باتەیە.  

:: تزبیاتە بامنە.

بادەش/badeŝ: نتـ: همبرپز.

بادەڤ/badev: نتـ: باهۆز، بای سارد، کڕێوە.

باگونە/bagune: ن:[ نخ] گتدێ: جۆرە نەخۆشی یەکە دەداتە گونی نێرینە لەغوباوی یەوە هەڵی دەئاوسێنێت.  گون پەنەمان لەبەر قەڵەوی.

باکران/bak: کتن: هەڵامسان، پەنمان، پژبوون( کباک).

باکردە/bakirde: ن:[کباش. ل] فووتێکردنی ئاژاڵ لە کاتی سەربریندا.

باکردن/bakirdin: کتن، کتپ:[ با+ کردن]

1 – ئاووسان _ ئاووسین، ئەستوورکردن، هەڵامسان _ هەڵماسین، ماسان، ڤزین، پەنمین.

2 – بریتییە لە تووڕەبوون.

3 – پەیدابوونی با لە ناوسکدا.

4 – باکردنی ئاژەڵ بەهۆی زۆرخواردنەوە.

5 – فیزکردن، بەهەوابوون.

باکردنەوە/bakirdinewe: کتن:

1 – ئاوسانەوە.

2 – بەهەوابوونەوە. 

باکێش/bakěŝ: نفا:[ با+ کێش( کێشان)] بادگییر، باکەش، دەڵاقە، گڵوێنە.

.

.

.

.

.