ترێ/tirê: ن:[ ڕوو] ئانگور، تری( كباک) :  میوەیەکی دەوڵەمەندە هەم بە ڤیتامینەکانی ئا، بی، سی، هەم بە کانزاکانی مەگنیزیۆم، کالسیۆم، ئاسن، فۆسفۆر، پۆتاسیۆم و ئالبۆمن. هەروەها هۆکارە بۆ ئانتی ئۆکسیدانی. ئەم میوەیە بۆ دەرمانی قەبزی، رۆماتیسم، کەم خوێنی و رێگەگرتن لە تووشبوون بە شێر پەنجەش سوودی هەیە.

ئەگەر ترێ سەر لەبەیانیی تاکو نیوەڕۆ بە زگی بەتاڵ بخۆن کزتان دەکات و ئەگەر لەگەڵ خۆراک بیخۆن قەڵەوتان دەکات. کاتێک ترێ دەخۆن دەست بەجێ ئاوی سارد یا میوەی ئیشك مەخۆن لەبەر ئەوەی تووشی ژانەزگ دەبن.

ئەگەر بە هۆی تووشبوون بە نەخۆشییەک لاوازبوون و هێزی بەرگریی لەشتان کەم بووتەوە حەتمەن ترێ بخۆن یان ئاوەکەی بگرن و لە ماوەی رۆژدا بیخۆنەوە.

ترێی تازە بۆ تەندروستی دڵ، سییەکان و گورچیلە سوودی هەیە قەبزی، بێئیشتیایی، سەرئێشە بە هۆی کەم ئاوی و بۆنی ناخۆشی زار کەم دەکاتەوە. قەندی خوێن کۆنترۆل و خوێن پاک و خاوێن دەکاتەوە. ئەو کەسانەی قەندی خوێنیان کەمە دەتوانن  گەلێک کەڵک لە ترێ وەرگرن، رۆژێ چەند جار بیخۆن لەبەر سوود و قازانجی زۆری بۆیان هەیە.

.

     ناوه‌رۆك له‌ 100 گرامدا    

ئەنگوور  
   هێز   kcal 62
   پرۆتین   0.5
   چەوری   0.4
   کاربۆهیدرات   14.7
   ڕیشاڵ ( کەپەک )   1,4
   ئاو   g 84.0
  کانزاکان   کالیسیۆم   mg 13.7
  ئاسن   mg 0.2
  ناتریوم   mg 3
  ڤیتامینەکان   ڤیتامین  A      RE 2.75
  ڤیتامین B2     µg 33
  ڤیتامین  C    mg 10.8
  ڤیتامین  D   0

.

ترێ چاندن/tirê: کتپ:[ ڕوو][ ترێ+ چاندن] دارمێو چاندن : مێو بەشێوەیەكی گشتی پێویستی بە زستانێكی باراناوی و هاوینێكی وشكە، كە پلەی گەرمی لەزستاندا لەنێوان( 1,5- 10) پلەدا بێت بۆ ماوەی مانگێك یان دوو مانگ تا گۆپكەكانی لە سووڕی متبوون دەربچن، لە هاوینیشدا پێویستی بەپلەی گەرمی 21 – 30 پلە یە بۆ ماوەی دوو مانگ بۆ گەشە و پێگەیشتنی بەرهەمەكەی، ئەم تایبەتمەندیەش لە زۆر ناوچەی كوردستان هەیە.

:: كوردستان نیشتیمانی 70 جۆر ترێی نایابە. { رەوا عەبدوڵڵا }

:: پسپۆڕێكی بواری رەزگەری دەڵێت خاكی باشووری كوردستان زۆر گونجاوە بۆ چاندنی مێو،

ترێی كوردی بە ناوی ئەوروپی

داری مێو دوو جۆری سەرەكی هەیە، ئەوانیش مێوی ئەوروپی و ئەمریكین،  90%ی مێوی چێندراوی جیهان لە جۆری ئەوروپین و زیاتر لە 1000 جۆری هەیە، گوتیشی “70 لەو جۆرانەی كە ئێستا بەمێوی ئەوروپی بەناوبانگن، نیشتمانی سەرەكییان كوردستانە و لەكۆندا بەشێوەی خۆڕسك لە ناوچەكانی كوردستان رواون، بەڵام دواتر بۆ وڵاتانی ئەوروپی گوازراونەتەوە و ناویان گۆڕاوە”. { د. شەفەق حەوێزی}

:: کارگەی دۆشاوی ترێ.

:: کارگەی سرکەی ترێ.

:: کارگەی شەربەت ترێ.

ناووکی ترێ/tirê: کتپ:[ ڕوو][ ناووک+ ی+ ترێ] ناووكی‌ ترێ‌ سودي‌ زۆري‌ هه‌يه‌ بۆ به‌ره‌نگاربونه‌وه‌ي‌ نه‌خۆشي‌ شێرپه‌نجه‌، به‌تايبه‌ت شێرپه‌نجه‌ي‌ كۆڵۆن. سه‌رپه‌رشتياراني‌ لێكۆڵينه‌وه‌كه‌ تاقيكردنه‌وه‌يه‌كيان له‌سه‌ر چه‌ند كه‌سێك ئه‌نجامداوه‌، ئه‌وانه‌ي‌ ناوكي‌ ترێ كه‌ ده‌خۆن كۆئه‌ندامي‌ هه‌رس‌و كۆڵونيان باشتر كارده‌كه‌ن، ئه‌وه‌شيان ڕاگه‌ياند كه‌ ناوكي‌ ترێ‌ ده‌بێته‌هۆي‌ لابردني‌ ئه‌و خانانه‌ي‌ كه‌ ده‌بنه‌ هۆي‌ توشبوون به‌نه‌خۆشي‌ شێرپه‌نجه‌‌و ئه‌و كه‌سانه‌ي‌ تووشي‌ ئه‌و نه‌خۆشيه‌بوون ده‌توانن ناوكي‌ ترێ‌ بخۆن.

.

              گوڵبژێرێك لە جۆر و ناوەکانی ترێ                

.

–  ئاریزۆنە  : [ لا :  Vitis arizonica].

–  ئامۆبەنگییۆ .[ كباك : Amobengîyo].

–  ئاموێنسیس :[ لا : Vitis amurensis].

–  ئاوکه : جۆره‌ ترێ یه‌که‌.

–  ئاویڵکه‌ ، خه‌لیلی : جۆره‌ ترێ یه‌که‌.

–  ئەزمیری [ رۆژک] : جۆرێکە لە ترێ.[ كباك : Tiriyê zimîrî].

–  ئەسرەمووك [ ڕوو] ئاڵوبۆڵ، دۆخێکە لە تەمەنی ترێ ، که‌ له ‌نێوانی قۆره ‌و ترێ دابێت. 

–  ئەسکەری : جۆره‌ ترێ یه‌که‌.

–  ئزمری/izmrî: ن:[ ڕوو] [ بابا : ڕه‌نگه‌ له‌ ئه‌زمیری یه‌وه‌ تاشرابێت] جۆره‌ ترێ یه‌كه‌.

ئەزیزی/ezazî: ن:[ ڕوو]

ئەشاق/ešaq: ن:[ ڕوو]

ئەتفی/etfî: ن:[ ڕوو] Tiriyê etfî 

ئیشقر/išqir: ن:[ ڕوو]  

–  بنێتا/biněta: ن:[ ڕوو][ كباك] جۆرە ترێیەكە.

–  بالانسانا. [ لا : Vitis balansana]

–  بارلێت

بەقەری/beqerî: ن:[ ڕوو] جۆرە ترێیەکە.

بووسەڵی/bûselî: ن:[ ڕوو] ناوی جۆرە ترێ یەکە.

Balme

Tiriyê bengî

Tiriyê besnî

Tiriyê bêdendik

Tiriyê binêtetî (binetatî)

Tiriyê bolmazû

Bilbizêkî li Mêrdînê çêdibe

Bisthêşin

بستیك/bistîk: ن:[ ڕوو] زەنگەترێ، تیسك، هێشوڵكە لە هێشو.

–  پەسیرانی سوور

–  پیشۆڵکە

Payîzî

Pozgolik

Tiriyê paşayî

Tiriyê petyayî

Tirêpaşayî (S)

Tirê payîzî (S)

Tiriyê pîrê

تاسەوی/tasewî: ن: بەرچنەی گەورەی ترێ.    

تایەفی/tayefî: ن:[ ڕوو] جۆرە ترێیەکە، سووری درێژکۆلەیە.

تەورێزی/tewrězî: ن:[ ڕوو] جۆرێك ترێ.

تۆڕتۆڕ/tořtoř: ن:[ ڕوو] جۆرە ترێیەكی ڕەشی دەنك بچكۆڵەیە.

Tortork li Mêrdînê çêdibe ، Tiriyê tortork

Torane

–  تۆمسن

Topsipî

–  چاڤجیچک : چاڤیچیچەکێ : چاڤگایی:  

–  چاڤیگایی : چەرمەگا :

–  چاوگا ، çavga

Çemîle

–  چوونگیی :[ لا : Vitis chungii].

–  حەلوانی

–  خۆهه‌ڵواسێنه‌ر .[ لا : pathenocissus quinque folie]

Xanoq

Tirêxoşnaw (S)

–   ده‌شته‌کی. [ لا : parthenocissus inserta]

–   دڵەگەڵا. [ لا : Vitis cordifolia]

دڵەکەڵەشێر/diľekeľešêr: ن:[ ڕوو] جۆرێکە لە چەشنی ترێ.

–  دۆشاوی

Devrovî

Tirêdomîle (S)

Derebole

 dirêjik

Dêwanî

_ ڕەزاقی/řezaqî: ن:[ ڕوو][ كشت] جوورە ترێیەكە.

–  ڕەش

–  ڕەشکە

–  ڕەش مێو

–  ڕەشمیری : Tirêreşmirî (S)

–  ڕووباری.[ لا : Vitis riparia]

Tiriyê reşkê bajarî

Tiriyê reşkê miştaxê

Tiriyê rezaqî

Tiriyê ruhnuk

Tiriyê reqan

–  زەردکە .[ كباك : Zerdike]

–  زەردێ.[ كباك : Zerdê]

–  زەرگ

–  زەلكە .[ كباك : Zelke] Tirêzilkê (S)

 زەنگەتەترێ

–  زەیتونی

–  زەیتی.[ كباك : Tiriyê zeytî]

Tiriyê zirafî

Tirêzûres (S)

سادانی/sadanî: ن:[ ڕوو] ساداینی، سەعدانی، Tiriyê seedanî : جۆرە ترێیەکی سپی دەنک خڕی ناسکی هێشوو شاشە. 

سەرقۆلە

سەرقووڵە

سپیکە

سوورەشامی/sûrešamî: نتـ:[ ڕوو] جۆرە ترێیەکی سوورە گلووی لەسادانی( سەعدانی) گەورەترە.

Tirêsadanî (S)

Tirêsadanîy reş (S)

Tirêserqûle (S)

Tirêsipîke (S)

Tirêsûraw  (S)

سوورکە

سیدلیس

Tiriyê salihî

Tiriyê sifink

Tiriyê sincêrî

Sipîlke

Sûraw (sorav)

Sûrşamî (sorşamî)

Tiriyê şîrazî

Tiriyê şimîrî

Şeqşeqe

Sincêrî

Sivnik

عەباسی

Tiriyê ferxî

–  فیجیفۆلا  :[ لا : Vitis ficifolia]

Qerfok li Mêrdînê çêdibe

Tiriyê qirfok

–  كەمالی

کشمیشی

Kerkûş li Mêrdînê çêdibe

Koxer

Kajaw

Tiriyê kerkuj

Kilkerêwî

Tiriyê kirot

Tiriyê kişmîşî

Tiriyê koxer

Tirêkajaw (S)

Tiriyê kumkulav

Gewrik li Mêrdînê çêdibe

Gozane

Tirêgundke (S)

Germike

Tiriyê gewre

Gozane (gozene, gozeneyê sor)

Guntûle

Lipgolik li Mêrdînê çêdibe

مێلاق

میرانی

Misepq li mêrdînê çêdibe

Mezrone

Tiriyê mambiramî

Tiriyê merzore

Tiriyê mezrona

Tiriyê mêxî

Tiriyê mikebs

Tirêmambiray mî (S)

Tiriyê misebix (misebq)

Nasirkî

Nînokî bûk

Tiriyê werdan

Hesenî li Mêrdînê çêdibe

Hemsî

Hewsorik

Tiriyê hesenî

Hewtopê gewr

Tehnewî

Tilhesenî

Hewtopê reş

Tiriyê hezîranî

Tiriyê hiqeyb

Tiriyê hîndûyî

Hewtop

Hezîranî li Mêrdînê çêdibe

Tiriyê yaqûtî

.

ئاب ئه‌نگور،    ئاوی ترێ :

1 – ئیدیۆمە‌ بۆ شه‌راب یاخود مه‌ی.

2 – گوشراوەی ترێ.

3 – شەربەتی مێووژ.

.

زیوی :[ لا :   Ampleopisis brevipendiculata.  

ترێی  شەرابی  :[ لا : Vitis vinifera

ترێی شەکەریی :[ لا : Vitis saccharifera

ترێی  کالیفۆرنیا :[ لا : Vitis californica

ترێی گەڵاخڕەکان :[ لا : Vitis rotundifolia

ترێی گورگی :[ لا : Vitis vulpina 

ترێی لابرووسکا :[ لا :   Vitis labrusca

ترێی  وەنوشەیی :[ لا : Vitis cinerea 

ترێی  هاوینە :[ لا : Vitis aestivalis

ترێی   :[ لا : Vitis betulifolia

ترێی   :[ لا : Vitis acerifolia

ترێی ئەمریکی/tirêy emrîkî: نتـ:   [ لا : [ Vitis palmata

  • Esirandin: Tirî dikine çiwal de û bi lingan diperçiqînin û ava wê diderxin. Ji vê re tê gotin.
  • Etf: Piştî qurafa tirî, ji navê tiriyê ku di rezberê de çêdibe re tê gotin.
  • Harsim: Navê weşiyê (tiriyê) hê negihayî ye.
  • Mehsere (Mahsir): Navê cihê ku esirandin lê tê kirin.
  • Miştaxe: Navê cihê ku tirî ji bo hişkbûnê lê tê dayîn e.
  • Qurafa tirî: Navê topkirina (danhevdin) tirî ya ji rez/werz e.
  • Weşî: Navê guliya tirî ye.

[ لا : Bot: Vitaceae، vitis vinifera].

.

تری/Tirî::

ڕەز/Rez::

.

شیرینی لە ترێ دروستکراو : Şîrîniyên ji tirî

.

ئیسر/îsir: ن:[ کشت] گوشینگه‌ : شوێنی گوشینی ترێ و میوه‌ی دیکه‌.

باستن/bastin: ن:[ كشت][ خوار] نانەترێ.

باسووق/Bastiq, bastêq an (bi soranî) ::basûq.

جاست/casit: ن:[ فار][ ڕۆژك] جێی هەڵفیلاقاندنی ترێ، ئەو شوێنەی ترێی تێ دەكرێت و بەپێ دەشێلرێت تا ئاو بداتەوە.

سنجق/Sinciq::

شلک/şilik:: kilorên mot, kilorên nav dims, berfemot، Mot an dims.

قرمە/Qirme: :

قۆرخ/Qorix::

مێوێژ/ Mewîj ::

وەشی/Weşî::

.

.

.

{

سەرچاوە :

 رەوا عەبدوڵڵا

}