ترێ/tirê: ن:[ ڕوو] ئانگور _ ئەنگوور _ هەنگوور( ل)، تری( كباک)، ترییە( زا) : میوەیەکی هێشووییە، بەرەکەی توێکلێکی لووسی هەیە دەورەی گۆشتی ترێ دەدات و لەناوەڕاستی گۆشتەکەش تۆو هەیە، جا بەپێی جۆری ترێکە ژمارەیی تۆوەکان دەگۆڕدرێت. بەری دارمێوە، بەنەگەیشتوویی ڕەنگی سەوزە، چێژی ترشە و پێی دەڵێن قۆڕە یان بەرسیلە کە پێگەیشت شیرین دەبێت.  چێژ و ڕەنگی ترێ بە گوێرەی جۆرەکەی دەگۆڕێت. باخی ترێ پێی دەگووترێت ڕەز. لە جیهاندا نزیکەی 1000 جۆرییان هەیە. شەراب و سرکە لە ترێ  ساز دە کرێت.{ بەهێشووی ترێ دەگووترێت : بۆڵ، بۆڵە، گلووە( هـ)}. [ لا : Vitis] [ ئینگـ : grape]

[  کیشوەری ئاسیا شوێنی بنەڕەتی ترێیە، یەکەم جار لەسەردەمی فینقیەکان گواستراوە بۆ دوورگەکانی یۆنان و دواتریش بۆ شووێنەکانی دیکە.] 

.

پۆلێنکردنی زانستی : Taxonomy

kingdom  phylum class order family genus speies
فەرمانڕەوای  هۆبە پۆل پلە تیرە/پەل

توخم

جۆر
Plantae Angiosperms Eudicots Rosids Vitales Vitaceae

Vitis

V. arizonica
جیهانی ڕووەک کاسە تۆودارەکان  کاسەی گوڵ گوڵدارەکان ترێ  ترێ 

ترێیەکان

تڕێی ئەریزۆنە

.

     ناوه‌رۆك له‌ 100 گرامدا    

ئەنگوور  
   هێز   kcal 62
   پرۆتین   0.5
   چەوری   0.4
   کاربۆهیدرات   14.7
   ڕیشاڵ ( کەپەک )   1,4
   ئاو   g 84.0
  کانزاکان  کالیسیۆم   mg 13.7
 ئاسن    mg 0.2
 ناتریوم   mg 3
  ڤیتامینەکان  ڤیتامین  A      RE 2.75
 ڤیتامین B2     µg 33
 ڤیتامین   mg 10.8
 ڤیتامین  D   0

.

ترێ چاندن/tirê çandin: کتپ:[ ڕوو][ ترێ+ چاندن] دارمێو چاندن : مێو بەشێوەیەكی گشتی پێویستی بە زستانێكی باراناوی و هاوینێكی وشكە، كە پلەی گەرمی لەزستاندا لەنێوان( 1,5- 10) پلەدا بێت بۆ ماوەی مانگێك یان دوو مانگ تا گۆپكەكانی لە سووڕی متبوون دەربچن، لە هاوینیشدا پێویستی بەپلەی گەرمی 21 – 30 پلە یە بۆ ماوەی دوو مانگ بۆ گەشە و پێگەیشتنی بەرهەمەكەی، ئەم تایبەتمەندیەش لە زۆر ناوچەی كوردستان هەیە.

:: كوردستان نیشتیمانی 70 جۆر ترێی نایابە. { رەوا عەبدوڵڵا }

:: پسپۆڕێكی بواری رەزگەری دەڵێت خاكی باشووری كوردستان زۆر گونجاوە بۆ چاندنی مێو. 

ترێچن/trêçin: ئانفا:[ ترێ+چن(چنین)] تریکشین.

ترێچنی/trêçnî: نچ:[ ترێچن+ئیی] تریکشینی.

ناووکی ترێ/nauwkî tirê: کتپ:[ ڕوو][ ناووک+ ی+ ترێ] ناووكی‌ ترێ‌ سودي‌ زۆري‌ هه‌يه‌ بۆ به‌ره‌نگاربونه‌وه‌ي‌ نه‌خۆشي‌ شێرپه‌نجه‌، به‌تايبه‌ت شێرپه‌نجه‌ي‌ كۆڵۆن. سه‌رپه‌رشتياراني‌ لێكۆڵينه‌وه‌كه‌ تاقيكردنه‌وه‌يه‌كيان له‌سه‌ر چه‌ند كه‌سێك ئه‌نجامداوه‌، ئه‌وانه‌ي‌ ناوكي‌ ترێ كه‌ ده‌خۆن كۆئه‌ندامي‌ هه‌رس‌و كۆڵونيان باشتر كارده‌كه‌ن، ئه‌وه‌شيان ڕاگه‌ياند كه‌ ناوكي‌ ترێ‌ ده‌بێته‌هۆي‌ لابردني‌ ئه‌و خانانه‌ي‌ كه‌ ده‌بنه‌ هۆي‌ توشبوون به‌نه‌خۆشي‌ شێرپه‌نجه‌‌و ئه‌و كه‌سانه‌ي‌ تووشي‌ ئه‌و نه‌خۆشيه‌بوون ده‌توانن ناوكي‌ ترێ‌ بخۆن.

  ترێی كوردی بە ناوی ئەوروپی

داری مێو دوو جۆری سەرەكی هەیە، ئەوانیش مێوی ئەوروپی و ئەمریكین،  90% ی مێوی چێندراوی جیهان لە جۆری ئەوروپین و زیاتر لە 1000 جۆری هەیە، گوتیشی ” 70 لەو جۆرانەی كە ئێستا بەمێوی ئەوروپی بەناوبانگن، نیشتمانی سەرەكییان كوردستانە و لەكۆندا بەشێوەی خۆڕسک لە ناوچەكانی كوردستان رواون، بەڵام دواتر بۆ وڵاتانی ئەوروپی گوازراونەتەوە و ناویان گۆڕاوە”. { د. شەفەق حەوێزی}

.

هاڵەترێ/haľľetrê: نتـ:[ ڕوو] بەرسیلە، بێسیرە _  بێشیرە، پەسیرە، ژڕۆر، قۆرە، قۆرن : بەری مێو هێشتا ترش بێت.

.

لە کوردەواریدا: بەم شێوەیە کەڵکی لێوەرگیراوە

{بەرەکەی ووشکدەکرێتەوە وەک تۆز بۆ سوواراوی ئاریشت بەکارهێندراوە، گەڵاو پەلکەکانی، لەگەڵا مێودەچێت بەلان گچکە وخأترە، دەکرێت بەهەتوان، لە ئەژنۆی بادارانی  هەڵدەسوون، لە پێشدا خارشی لێ پەیدا دەبێت و لە دووایدا فێنک دەبێتەوە، بە ئارەقەی چەند تنۆکەئاوێکی دەردەکات بەو شێوەیە بەچەند جارێکی بنەبأ دەبێت، کە بنەکەشی ووشکبکرێت و بکرێت بەتۆز بەبرین وەرکرێت گۆشتە زوونەی پێدێنێتەوە.} { گیو( بەسەتکارییەوە)}.

     گوڵبژێرێك لە جۆر و ناوەکانی ترێ  

.

ئاویلکە، ئەسکەری، ئزمیری، بەنگی، بزمارە، بۆڵمازوو، بنتاتی، بنێتا، بووسەڵی، پڕدشایی، پڕیزە، تاج خروس، تایفی، توڵخی، تەبەرزە، تەورێزیی، جغجغە، چەرمەگا، چەمیلە( ترێ پڕییزە)، حەسەنی، حوسێنی، خەلیلی، دەرەبۆڵە، دەستە چن، رازقی، ڕەشکە(چەند جۆری هەیە)، ڕەشمیری، ڕیش بابای سپی، ڕیش بابای سوور، زەردکە، زەردێ، زەلکە، زرافی، زەیتی، ساحێبی، سالحی، سەعدانی، سپیلکە، سووراو، سوورشامی، سفنک، شاهانی، شەقشەقە، شیرازی، شمیری، شیرە سوو ڵتانی، عشاق، فەرخی، قزڵ، قەرەشیرە، قەرخە( ترێ سەرقولە)کڕژاو، کەرکوش، کلکەرێوی(بزمارە)، کشمیشی، کۆخەر، گۆڵمازوو، گەر مکە، گەزەنگی، گەندمە، گەورە، گوون توولە، لەعلی بێدان، مالیکی، مام برایمە(ترێ دۆشاوی)، مایەمێو، میرانی، مێخی، مەزرۆنە،  نینۆکی بووک، هەللاقی، یاقووتی.}

{ تێبـ: ترێ : trä لە زمانی سویدی،  تخێ: træ لە زمانی دانیمارکی ، تری : tree لە زمانی ئینگلیزی بەمانای دار و چێو هاتوون، هەروەها لە سانسکریتیدا تەرو: taru بە مانای درەخت هاتووە و دوور نیە کە هەر یەک وشە بووبێن}{ نانەوازادە، بەدەسکارییەوە}.

.

ئاریزۆنە/arîzone: ن:[ ڕوو]  ترێ ئاریزۆنە.  [ لا :  Vitis arizonica].

ئامۆبەنگییۆ/amobengîiyo: ن:[ ڕوو][ کباک]  .  [ لا :  Amobengîyo].

ئامورێنسیس/Amurênsîs: ن:[ ڕوو] تڕیەکەی ڕەشە، گەڵاکەی یەکپارچەیە، لە ڕۆژهەڵاتی ئاسیا و باکووری کوریا.  [ لا : Vitis amurensis ].

ئاموێنسیس/amobengîiyo: ن:[ ڕوو][ کباک]  .  [ لا : Vitis amurensis].

ئاوکه/awke: ن:[ ڕوو]  جۆره‌ ترێ یه‌که‌. [ لا :  ].

ئاویلکه‌ /awîlike: ن:[ ڕوو]  خه‌لیلی : جۆره‌ ترێ یه‌که‌. [ لا :  ].

ئزمیری/izmîrî: ن:[ ڕوو] [ رۆژک] ئزمری : جۆرێکە لە ترێ.[ كباك : Tiriyê zimîrî].  [ لا :  ].

ئەسرەمووک/esremûk: ن:[ ڕوو] [ ڕوو] ئاڵوبۆڵ، دۆخێکە لە تەمەنی ترێ ، که‌ له ‌نێوانی قۆره ‌و ترێ دابێت..  [ لا :  ].

ئەسکەری/eskerî: ن:[ ڕوو] : جۆره‌ ترێ یه‌که‌.  [ لا : ].

ئەزیزی/ezazî: ن:[ ڕوو]   [ لا : ].

ئەشاق/ešaq: ن:[ ڕوو]   [ لا : ].

ئەتفی/etfî: ن:[ ڕوو] [: Tiriyê etfî ].

ئیشقر/išqir: ن:[ ڕوو]  [ لا : ].

بنێتا/biněta: ن:[ ڕوو][ كباك] جۆرە ترێیەكە.  [ لا : ].

بالانسانا/arîzone: ن:[ ڕوو]  [ لا : Vitis balansana]

بارلێت/arîzone: ن:[ ڕوو]  [ ل:  ].

بالمە/Balme: ن:[ ڕوو]  ترێ ئاریزۆنە.  [ لا :  ].

بەقەری/beqerî: ن:[ ڕوو] جۆرە ترێیەکە. [ لا :  ].

بووسەڵی/bûselî: ن:[ ڕوو] بۆسەلی/Boselî: ناوی جۆرە ترێ یەکە. [ لا :  ].

ترێی بەنگی/Tiriyê bengî: ن:[ ڕوو]   [ لا :  ].

ترێی بەنسی/Tiriyê besnî: ن:[ ڕوو]   [ لا :  ].

ترێی بێدەندک/Tiriyê bêdendik: ن:[ ڕوو]  ترێێ بێ تۆو. [ لا :  ].

بنەتاتی/binetatî: ن:[ ڕوو][ کباک] بنتاتی : جۆرە ترێیەکە.[ لا : Tiriyê binêtetî ].

بۆلمازوو/arîzone: ن:[ ڕوو] .  [ لا :  Tiriyê bolmazû ].

ئاریزۆنە/arîzone: ن:[ ڕوو]  [ لا :  ].

ماردینێ/arîzone: ن:[ ڕوو]    [ لا : Bilbizêkî liMêrdînê çêdibe  ].

بستهێشن/Bisthêşin: ن:[ ڕوو]  [ لا :  ].

بستیک/bistîk: ن:[ ڕوو] زەنگەترێ، تیسك، هێشوڵكە لە هێشو.

–  پەسیرانی سوور

پاشایی/Tiriyê paşayî: ن:[ ڕوو]  ترێ ئاریزۆنە.  [ لا :  Tiriyê paşayî].

ترێ پاییزە/trê payîze: نتـ:[ ڕوو][ مکـ] چەمیلە( بابا).  [ کوردی : Tirê payîzî  ].   

پەتیایی/petyayî: ن:[ ڕوو] [ لا : Tiriyê petyayî ].

پۆزگۆلک/Pozgolik: ن:[ ڕوو]   [ لا : ].

پیرێ/pîrê: ن:[ ڕوو]  [ لا : Tiriyê pîrê ].

پیشۆلکە/pîşolike: ن:[ ڕوو] زووڕەز : ترێی پیشۆلکە، دەنک ترێکانی شێنێکی ووردە، بۆڵی ترێکەی کەمێک شاش یان بڵاوە.   

تاسەوی/tasewî: ن: بەرچنەی گەورەی ترێ.    

تایەفی/tayefî: ن:[ ڕوو] تایفیی : جۆرە ترێیەکە، سووری درێژکۆلەیە.

تایفیی/tayifîy: ن:[ ڕوو][ تایف( ع: طائف)] تایەفی : جۆرە ترێێەکی سپی یە، گلووی زۆر درێژە، دەنکی هەیە.

تەورێزی/tewrězî: ن:[ ڕوو] جۆرێك ترێ.

تۆرانە/Torane: ن:[ ڕوو]  ترێ ئاریزۆنە.  [ لا :  ].

تۆڕتۆڕ/tořtoř: ن:[ ڕوو] جۆرە ترێیەكی ڕەشی دەنك بچكۆڵەیە.

تۆرتۆرک/Tiriyê tortork: ن:[ ڕوو] Tortork li Mêrdînê çêdibe .  [ لا :  ].

تۆمسن/arîzone: ن:[ ڕوو]  ترێ  [ لا :  ].

ئاریزۆنە/Topsipî: ن:[ ڕوو]  ترێ [ لا :  ].

چاڤجیچک /arîzone: ن:[ ڕوو] چاڤیچیچەکێ : چاڤگایی: [ لا :  ].

چاڤیگایی/arîzone: ن:[ ڕوو]  ترێ چەرمەگا  [ لا :  ].

چاوگا/arîzone: ن:[ ڕوو]  ترێ ە.  [ لا : çavga ].

چەمیلە/arîzone: ن:[ ڕوو]  ترێ ئاریزۆنە.  [ لا :  Çemîle].

چوونگیی/arîzone: ن:[ ڕوو]  ترێ . [ لا : Vitis chungii].

حەلوانی/arîzone: ن:[ ڕوو]  ترێ ئاریزۆنە.  [ لا :  ].

خۆهه‌ڵواسێنه‌ر/arîzone: ن:[ ڕوو]   .[ لا : pathenocissus quinque folie]

خانۆق/Xanoq: ن:[ ڕوو]  ترێ ئاریزۆنە.  [ لا :  ].

خۆشناو/xoşnaw: ن:[ ڕوو]  ترێ ئاریزۆنە.  [ لا :  ].

ده‌شته‌کی/arîzone: ن:[ ڕوو]  [ لا : parthenocissus inserta]

دڵەگەڵا/arîzone: ن:[ ڕوو] [ لا : Vitis cordifolia]

دڵەکەڵەشێر/diľekeľešêr: ن:[ ڕوو] جۆرێکە لە چەشنی ترێ.

دۆشاوی/doşawî: ن:[ ڕوو] [مکـ] مامبرایمە. ترێی دۆشاوی، دەنکی ترێکەی خڕێکی تەواوە و ڕەنگەکەی زەردێکی کپە.    

ئاریزۆنە/arîzone: ن:[ ڕوو]  [ لا :  ].

ئاریزۆنە/arîzone: ن:[ ڕوو] [ لا :  ].

Devrovî

Tirêdomîle (S)

ئاریزۆنە/arîzone: ن:[ ڕوو]  [ لا :  ].

ئاریزۆنە/arîzone: ن:[ ڕوو] [ لا :  ].

Derebole

 dirêjik

ئاریزۆنە/arîzone: ن:[ ڕوو]  [ لا :  ].

ئاریزۆنە/arîzone: ن:[ ڕوو] [ لا :  ].

Dêwanî

ڕەزاقی/řezaqî: ن:[ ڕوو][ كشت] جوورە ترێیەكە.

رەشکە/řeşke: ن:[ ڕوو] بڵۆی ترێکانی گەورەیە، ڕەنگی ترێکەی شینی ئاماڵ سوورە.  

رەشمیری/řeşmirî: نتـ:[ ڕوو] ترێی ڕەشمیری، ڕەنگی ترێکەی شێنیکی تێرە. بۆڵی ترێکەکەی کەمێک شاشە.    

–  ڕووباری.[ لا : Vitis riparia]

ئاریزۆنە/arîzone: ن:[ ڕوو]  [ لا :  ].

ئاریزۆنە/arîzone: ن:[ ڕوو] [ لا :  ].

Tiriyê reşkê bajarî

Tiriyê reşkê miştaxê

ئاریزۆنە/arîzone: ن:[ ڕوو]  [ لا :  ].

ئاریزۆنە/arîzone: ن:[ ڕوو] [ لا :  ].

Tiriyê rezaqî

Tiriyê ruhnuk

ئاریزۆنە/arîzone: ن:[ ڕوو]  [ لا :  ].

ئاریزۆنە/arîzone: ن:[ ڕوو] [ لا :  ].

Tiriyê reqan

ترێ ڕێویلە/trê řêwîle: نتـ:[ شا] داڵینۆک، ترێیەکی ڕەشی ووردی کێویە.  

–  زەردکە .[ كباك : Zerdike]

–  زەردێ.[ كباك : Zerdê]

ئاریزۆنە/arîzone: ن:[ ڕوو]  [ لا :  ].

ئاریزۆنە/arîzone: ن:[ ڕوو] [ لا :  ].

ئاریزۆنە/arîzone: ن:[ ڕوو]  [ لا :  ].

ئاریزۆنە/arîzone: ن:[ ڕوو] [ لا :  ].

–  زەرگ

–  زەلكە .[ كباك : Zelke] Tirêzilkê (S)

 زەنگەتەترێ

–  زەیتونی

ئاریزۆنە/arîzone: ن:[ ڕوو]  [ لا :  ].

ئاریزۆنە/arîzone: ن:[ ڕوو] [ لا :  ].

–  زەیتی.[ كباك : Tiriyê zeytî]

Tiriyê zirafî

Tirêzûres (S)

ئاریزۆنە/arîzone: ن:[ ڕوو]  [ لا :  ].

ئاریزۆنە/arîzone: ن:[ ڕوو] [ لا :  ].

سایانی/sayanî: ن:[ ڕوو] ساڵانی : ڕەنگی دەنکی ترێکەی سوڕێکی کەمێک ئاماڵ زەردە، دەنکەکەی کەمێک درێژۆڵەیە.   

سادانی/sadanî: ن:[ ڕوو] ساداینی، سەعدانی، Tiriyê seedanî : جۆرە ترێیەکی سپی دەنک خڕی ناسکی هێشوو شاشە. 

ترێ سەرقوڵە/trê serqoľe: ن:[ ڕوو] قەرخە : جۆرە ترێیەکە.   

ترێ قۆرە/trê qore: نتـ:[ ڕوو][ مکـ] جۆرە ترێیەکی شینە گلووشی لەهی کشمشی ووردترە و دەنکی نیە. 

سەرقووڵە/serqûľe: ن:[ ڕوو] ترێی سەرقووڵە، ڕەنگی سوورێکی تێری گەشە. 

سپیکە/sipîke: ن:[ ڕوو] ترێی سپیکە، دەنکی ترێکەی درێژکۆلەیەکەی ئەستووری گۆشتنە، ڕەنگەکەی زەردێکی تێرکاڵی جوانە، بۆڵی ترێکە کەمێک دڕیژ دەبێتەوە.    

سوورکە/sûrke: ن:[ ڕوو] ترێی سوورکە، ڕەنگی سووڕێکی کالی کپە. 

سوورکە/sûrke: ن:[ ڕوو]

سوورەشامی/sûrešamî: نتـ:[ ڕوو] جۆرە ترێیەکی سوورە گلووی لەسادانی( سەعدانی) گەورەترە.

Tirêsadanî (S)

Tirêsadanîy reş (S)

ئاریزۆنە/arîzone: ن:[ ڕوو]  [ لا :  ].

ئاریزۆنە/arîzone: ن:[ ڕوو] [ لا :  ].

Tirêserqûle (S)

ئاریزۆنە/arîzone: ن:[ ڕوو]  [ لا :  ].

ئاریزۆنە/arîzone: ن:[ ڕوو] [ لا :  ].

Tirêsipîke (S)

Tirêsûraw  (S)

ئاریزۆنە/arîzone: ن:[ ڕوو]  [ لا :  ].

ئاریزۆنە/arîzone: ن:[ ڕوو] [ لا :  ].

سوورکە

سیدلیس

Tiriyê salihî

Tiriyê sifink

ئاریزۆنە/arîzone: ن:[ ڕوو]  [ لا :  ].

ئاریزۆنە/arîzone: ن:[ ڕوو] [ لا :  ].

Tiriyê sincêrî

Sipîlke

ئاریزۆنە/arîzone: ن:[ ڕوو]  [ لا :  ].

ئاریزۆنە/arîzone: ن:[ ڕوو] [ لا :  ].

Sûraw (sorav)

Sûrşamî (sorşamî)

Tiriyê şîrazî

Tiriyê şimîrî

ئاریزۆنە/arîzone: ن:[ ڕوو]  [ لا :  ].

ئاریزۆنە/arîzone: ن:[ ڕوو] [ لا :  ].

ترێی  شەرابی  :[ لا : Vitis vinifera

ترێی شەکەریی :[ لا : Vitis saccharifera

[

Şeqşeqe

Sincêrî

ئاریزۆنە/arîzone: ن:[ ڕوو]  [ لا :  ].

ئاریزۆنە/arîzone: ن:[ ڕوو] [ لا :  ].

Sivnik

عەباسی

ئاریزۆنە/arîzone: ن:[ ڕوو]  [ لا :  ].

ئاریزۆنە/arîzone: ن:[ ڕوو] [ لا :  ].

Tiriyê ferxî

–  فیجیفۆلا  :[ لا : Vitis ficifolia]

Qerfok li Mêrdînê çêdibe

Tiriyê qirfok

ئاریزۆنە/arîzone: ن:[ ڕوو]  [ لا :  ].

ئاریزۆنە/arîzone: ن:[ ڕوو] [ لا :  ].

ئاریزۆنە/arîzone: ن:[ ڕوو]  [ لا :  ].

ئاریزۆنە/arîzone: ن:[ ڕوو] [ لا :  ].

ترێی  کالیفۆرنیا :[ لا : Vitis californica

ترێی گەڵاخڕەکان :[ لا : Vitis rotundifolia

ترێی گورگی :[ لا : Vitis vulpina 

 

–  كەمالی

کشمیشی/kişmîşî: ن: ترێی کشمیشی، ڕەنگی سەوزێکی کاڵی کەمێک زەرد باوە، بۆڵی ترێکەی پتەو و کەمێک درێژ دەبێتە خوارەوە.   

Kerkûş li Mêrdînê çêdibe

Koxer

Kajaw

ئاریزۆنە/arîzone: ن:[ ڕوو]  [ لا :  ].

ئاریزۆنە/arîzone: ن:[ ڕوو] [ لا :  ].

Tiriyê kerkuj

Kilkerêwî

ئاریزۆنە/arîzone: ن:[ ڕوو]  [ لا :  ].

ئاریزۆنە/arîzone: ن:[ ڕوو] [ لا :  ].

Tiriyê kirot

Tiriyê kişmîşî

ئاریزۆنە/arîzone: ن:[ ڕوو]  [ لا :  ].

ئاریزۆنە/arîzone: ن:[ ڕوو] [ لا :  ].

Tiriyê koxer

Tirêkajaw (S)

ئاریزۆنە/arîzone: ن:[ ڕوو]  [ لا :  ].

ئاریزۆنە/arîzone: ن:[ ڕوو] [ لا :  ].

Tiriyê kumkulav

Gewrik li Mêrdînê çêdibe

ئاریزۆنە/arîzone: ن:[ ڕوو]  [ لا :  ].

ئاریزۆنە/arîzone: ن:[ ڕوو] [ لا :  ].

Gozane

Tirêgundke (S)

ئاریزۆنە/arîzone: ن:[ ڕوو]  [ لا :  ].

ئاریزۆنە/arîzone: ن:[ ڕوو] [ لا :  ].

Germike

Tiriyê gewre

ئاریزۆنە/arîzone: ن:[ ڕوو]  [ لا :  ].

ئاریزۆنە/arîzone: ن:[ ڕوو] [ لا :  ].

Gozane (gozene, gozeneyê sor)

Guntûle

ترێی گەلائاسێری/sadanî: ن:[ ڕوو] ترێی ئەمەریکایی. [ لا : Vitis acerifolia ]

ئاریزۆنە/arîzone: ن:[ ڕوو]  [ لا :  ].

ئاریزۆنە/arîzone: ن:[ ڕوو] [ لا :  ].

Lipgolik li Mêrdînê çêdibe

ترێی لابرووسکا :[ لا :   Vitis labrusca

 

ترێ مارانە/trê marane: نتـ:[ڕوو][ترێ+ مارانە( مار+ئانە)] مێوەمارانە، مێوەڕەشە، مێوەکێویلە، هەزارپەل، هەزارئەنگوست  گیایەکی خۆڕسکە لە تیرەی کوولەکەکان کە بەدار و گیای پان ەوە هەڵدەچێ، ڕیشەیەکەی سەلکێکی ئەستوور وگەورەیە، گەڵاکانی پەنجەیی وگوڵەکانی زەردی ئاماڵ کەسکن، بەرەکەی خأە کە بەگەیشتوویی ڕەنگی سوور دەبێت، تەنیا ڕیشەی ئەم گیایە بە کەڵک دێ کە بۆ دەرمان کەڵکی لێوەردەگرن.[لا: Bryonia Alba ]

مێلاق

میرانی

ئاریزۆنە/arîzone: ن:[ ڕوو]  [ لا :  ].

ئاریزۆنە/arîzone: ن:[ ڕوو] [ لا :  ].

Misepq li mêrdînê çêdibe

Mezrone

ئاریزۆنە/arîzone: ن:[ ڕوو]  [ لا :  ].

ئاریزۆنە/arîzone: ن:[ ڕوو] [ لا :  ].

Tiriyê mambiramî

Tiriyê merzore

ئاریزۆنە/arîzone: ن:[ ڕوو]  [ لا :  ].

ئاریزۆنە/arîzone: ن:[ ڕوو] [ لا :  ].

Tiriyê mezrona

Tiriyê mêxî

ئاریزۆنە/arîzone: ن:[ ڕوو]  [ لا :  ].

ئاریزۆنە/arîzone: ن:[ ڕوو] [ لا :  ].

Tiriyê mikebs

Tirêmambiray mî (S)

Tiriyê misebix (misebq)

ئاریزۆنە/arîzone: ن:[ ڕوو]  [ لا :  ].

ئاریزۆنە/arîzone: ن:[ ڕوو] [ لا :  ].

Nasirkî

Nînokî bûk

ئاریزۆنە/arîzone: ن:[ ڕوو]  [ لا :  ].

ئاریزۆنە/arîzone: ن:[ ڕوو] [ لا :  ].

ترێی  وەنوشەیی :[ لا : Vitis cinerea 

ترێی  هاوینە :[ لا : Vitis aestivalis

ترێی   :[ لا : Vitis betulifolia

ترێی   :[ لا : Vitis acerifolia

Tiriyê werdan

Hesenî li Mêrdînê çêdibe

Hemsî

ئاریزۆنە/arîzone: ن:[ ڕوو]  [ لا :  ].

ئاریزۆنە/arîzone: ن:[ ڕوو] [ لا :  ].

Hewsorik

Tiriyê hesenî

ئاریزۆنە/arîzone: ن:[ ڕوو]  [ لا :  ].

ئاریزۆنە/arîzone: ن:[ ڕوو] [ لا :  ].

Hewtopê gewr

Tehnewî

ئاریزۆنە/arîzone: ن:[ ڕوو]  [ لا :  ].

ئاریزۆنە/arîzone: ن:[ ڕوو] [ لا :  ].

Tilhesenî

Hewtopê reş

ئاریزۆنە/arîzone: ن:[ ڕوو]  [ لا :  ].

ئاریزۆنە/arîzone: ن:[ ڕوو] [ لا :  ].

Tiriyê hezîranî

Tiriyê hiqeyb

ئاریزۆنە/arîzone: ن:[ ڕوو]  [ لا :  ].

ئاریزۆنە/arîzone: ن:[ ڕوو] [ لا :  ].

Tiriyê hîndûyî

Hewtop

Hezîranî li Mêrdînê çêdibe

Tiriyê yaqûtî

.

ئاریزۆنە/arîzone: ن:[ ڕوو]  [ لا :  ].

ئاریزۆنە/arîzone: ن:[ ڕوو] [ لا :  ].

ئاب ئه‌نگور،    ئاوی ترێ :

1 – ئیدیۆمە‌ بۆ شه‌راب یاخود مه‌ی.

2 – گوشراوەی ترێ.

3 – شەربەتی مێووژ.

.

زیوی :[ لا :   Ampleopisis brevipendiculata.  

Vitis palmata

  • Esirandin: Tirî dikine çiwal de û bi lingan diperçiqînin û ava wê diderxin. Ji vê re tê gotin.
  • Etf: Piştî qurafa tirî, ji navê tiriyê ku di rezberê de çêdibe re tê gotin.
  • Harsim: Navê weşiyê (tiriyê) hê negihayî ye.
  • Mehsere (Mahsir): Navê cihê ku esirandin lê tê kirin.
  • Miştaxe: Navê cihê ku tirî ji bo hişkbûnê lê tê dayîn e.
  • Qurafa tirî: Navê topkirina (danhevdin) tirî ya ji rez/werz e.
  • Weşî: Navê guliya tirî ye.

[ لا : Bot: Vitaceae، vitis vinifera].

.

.

شیرینی لە ترێ دروستکراو : Şîrîniyên ji tirî

.

ئیسر/îsir: ن:[ کشت] گوشینگه‌ : شوێنی گوشینی ترێ و میوه‌ی دیکه‌.

باستن/bastin: ن:[ كشت][ خوار] نانەترێ.

باسووق/Bastiq, bastêq an (bi soranî) ::basûq.

جاست/casit: ن:[ فار][ ڕۆژك] جێی هەڵفیلاقاندنی ترێ، ئەو شوێنەی ترێی تێ دەكرێت و بەپێ دەشێلرێت تا ئاو بداتەوە.

سنجق/Sinciq::

شلک/şilik:: kilorên mot, kilorên nav dims, berfemot، Mot an dims.

قرمە/Qirme: :

قۆرخ/Qorix::

مێوێژ/ Mewîj ::

وەشی/Weşî::

.

 

 

Vitis aestivalis

 

 

Vitis × andersonii

Vitis arizonica

Vitis balansana

Vitis barbata

Vitis bashanica

Vitis bellula

Vitis betulifolia

Vitis biformis

Vitis blancoi

Vitis bloodworthiana

Vitis bourgaeana

Vitis × bourquina

Vitis bryoniifolia

Vitis californica

Vitis × champinii

Vitis chunganensis

(Vitis coignetiae) ترێی ژاپۆنی.

(Vitis labrusca) ترێی ئەمەریکایی.

 

.

.

ترێی/tirê: نتـ:[ ڕوو] .[ لا : ]

ترێی/tirê: نتـ:[ ڕوو] .[ لا : ]

ترێی/tirê: نتـ:[ ڕوو] .[ لا : Vitis riparia ]

ترێی رەشی ئاسایی/tirê: نتـ:[ ڕوو] .[ لا : Vitis vinifera, Muscat Bleu]

ترێی پاکستانی/tirê: نتـ:[ ڕوو] .[ لا :  Vitis jacquemontii . Vitis lanata auct ]. 

ترێی مەکسیکی/tirê: نتـ:[ ڕوو] .[ لا : vitis jaegeriana ]

ترێی شاخاوی/tirêy şaxawî: نتـ:[ ڕوو] .[ لا : Vitis monricola]

ترێی/tirê: نتـ:[ ڕوو] .[ لا : Vitis retordii , Vitis hekouensis C. L ]

ترێی/tirê: نتـ:[ ڕوو] .[ لا : vitis romanetii ]

ترێی/tirê: نتـ:[ ڕوو] .[ لا : vitis rotundifolia ]

ترێی/tirê: نتـ:[ ڕوو] .[ لا : vitis rupestris ]

ترێی /tirê: نتـ:[ ڕوو] [ ئینگـ : galvinii Munson ، glabra Munson].[ لا : Vitis treleasei].

ترێی گورگانە/gurgane: نتـ:[ ڕوو] .[ لا : Vitis vulpina].[ لا : Vitis cordifolia ]

ترێی یۆنانی/arîzone: ن:[ ڕوو]  ترێیەکی ڕەشە. لە ووڵاتی چین دەڕوێت.[ لا : Vitis yunnanensis ].

.

.

.

.

.

Phylloxera vastatrix تاعونی ترێ.

.

:: کارگەی دۆشاوی ترێ.

:: کارگەی سرکەی ترێ.

:: کارگەی شەربەت ترێ.

 

وەکو خواردن و شەربەت بەکاریان ھێناوە. ترێ مادە بەسوودەکانی وەک “ساکارۆز” و “گلوکز” و “دیکسترۆز” ی تێدایە و سەرچاوەیەکی گرنگی مادەکانی وەک مەنیزیۆم و ئاسن و مەنگنێزە . ترێ و ئاوی ترێ دەرمانێکی شیاو و بەسوودە بۆ نەخۆشی کەم خوێنی و دەبێتەھۆی بەھێزکردنی دڵ و رێکوپێکردنی لێدانی دڵ.

.

پێکھاتووە لە ڕێژەیەکی بەرز لە شەکری ترێ‌ و کالسیۆم و فۆسفۆر و ئاسن و ڕێژەیەکی کەم لە ڤیتامینی A و C. ھەروەھا باشە بۆ:

پاککردن و نەرم کردنی خوێن وھاندانی چالاکیی کۆئەندامی ھەرسەوە.

دەمار و ماسولکەکان بەھێزتر وچالاکتر دەکات و دەبێتە ھۆی تازەکردنەوەی خانەکانی ناو لەش و چارەسەرکردنی کەم خوێنی و کەمی خۆراک و ھیلاکی و لاوازی و پەستانی سەر ئێسقان.

باشە بۆ زەردوویی و دەبێتە ھۆی دەرکردنی ژەھراوی ناو لەش بۆ دەرەوەی لەش و باشە بۆ نەخۆشییەکانی گورچیلە.

کوڵاوی گەڵای ووشکی ترێ‌ باشە بۆ چارەسەرکردنی بەستنی میزەوە (کێشەی میزنەکردن) و سکچوون بە خواردنەوەی یەک کوپی کوڵاوی گەڵای ووشک پێشی نان خواردن.

ترێی ووشک کراو (مێوژ) خواردنێکی بەھێزە و باشە بۆ جگەر و ھاندەرە بۆ چالاکیی گشتی لەش، ھەروەھا کوڵاوەکەی لەگەڵ ئاو و شەکر بۆ چارەسەرکردن و نەرم کردنی کۆکە و رێکخستنی ھەناسەدان.

تێبینی/ نابێت مێوژ و خورما بە پێکەوە بەھەنجێنرێن چونکە زوو گەنییو دەبن. ھەروەھا نابێت مێوژ لە (٣) ڕۆژ زیاتر بمێنێتەوە چونکە تێک دەچێت و پێکھاتەکەی دەگۆڕێت بە تایبەتی لە ژینگەیەکی گەرم.

ئەگەر ترێ سەر لەبەیانیی تاکو نیوەڕۆ بە زگی بەتاڵ بخۆن کزتان دەکات و ئەگەر لەگەڵ خۆراک بیخۆن قەڵەوتان دەکات. کاتێک ترێ دەخۆن دەست بەجێ ئاوی سارد یا میوەی ئیشك مەخۆن لەبەر ئەوەی تووشی ژانەزگ دەبن.

ئەگەر بە هۆی تووشبوون بە نەخۆشییەک لاوازبوون و هێزی بەرگریی لەشتان کەم بووتەوە حەتمەن ترێ بخۆن یان ئاوەکەی بگرن و لە ماوەی رۆژدا بیخۆنەوە.

ترێی تازە بۆ تەندروستی دڵ، سییەکان و گورچیلە سوودی هەیە قەبزی، بێئیشتیایی، سەرئێشە بە هۆی کەم ئاوی و بۆنی ناخۆشی زار کەم دەکاتەوە. قەندی خوێن کۆنترۆل و خوێن پاک و خاوێن دەکاتەوە. ئەو کەسانەی قەندی خوێنیان کەمە دەتوانن  گەلێک کەڵک لە ترێ وەرگرن، رۆژێ چەند جار بیخۆن لەبەر سوود و قازانجی زۆری بۆیان هەیە.  ئەم میوەیە بۆ دەرمانی قەبزی، رۆماتیسم، کەم خوێنی و رێگەگرتن لە تووشبوون بە شێر پەنجەش سوودی هەیە.

.

.

.

.

{

سەرچاوە :

 رەوا عەبدوڵڵا

}