برنج ¹ /birinc: ن:[ کیمیـ] تونج، زەرد، برنجە، پرینگۆک : کانزایەکی دەستکردە ڕەنگی زەردە، لە تێکەڵکردنی دوو کانزایی مس و قەلایی پەیدادەبێت. سەماوەر، ئافتاوە، لەگەن، هەندێک خشلی کەم بەهای ژنانەشی لێدروست دەکرێت. [ فەر : Bronze]

برنجە/birince: ن:[ کیمیـ][ کناو، ئەردە] تێکەلێکە لە مس و مەفرەت کە لە 60% لە مس پێک دێت. ڕەنگە کەی زەردە و کەشتی لێدادەڕێژرێت. یان زەردی سەماوەر.

برنچە/birinče: ن: مسی زەرد، پرنج : کانێکی زەردە شتی لێ دادەڕێژرێت.

برنجی/birincî: ئان:[ برنج+ ی] ڕەنگی مەیلەو قاوەیی.

.

.

___________________

برنج ² /birinc: ن:[ ڕوو][ سان: ڤرییهی، ئاڤێسـ: ئورڤینج، پهـ : ڤیرینج _ ڤرینج _ برینج ] دانەوێڵەیەکە وەک گەنم و جۆ و ڕەنگی سپییە. برنج کۆنترین جۆری دانەوێڵەیە، نزیکەی 7 هەزار ساڵە دەچێندرێت و دەخوڕێت. 2800 سال پ. ز. کەیسەرە چینێکان دەیان خوارد. دەڵێن لە باشووری چین و تایلاند. دۆزاوەتەوە و پاشتریش لە کەنارەکانی ئاسیای ڕۆژهەڵات بڵاوبووە و پاشان گەیشتە هیند و دواتریش بەرەو ئێران و کوردستان. نزیکەی 80000 جۆری برنج هەیە لە جیهاندا.[ Bot : Oryza Sativa L ].

.

   ناوەڕۆك لە  100  گرامدا
  هێزی وزە   130 کالۆری
  پرۆتین   2,7 گرام 
  کاربۆهیدرات   28 گرام
  رێشاڵ   0,4 گرام
  شەکر   0,1 گرام
  چەوری   0,3 گرام
 ڤیتامین B – 6   5 %
  کانزاکان  کالیسیۆم   1 %
 ئاسن   1 %
 مەگنیزیۆم   3 %
 پۆتاسیۆم   35 مگـ
 سۆدیوم   1 مگـ

.

                    هەندێک لە جۆرەکانی برنج                    

.

برنجی بۆندار: باسمەتی، یاسەمەنی تاهی، تێکسماتی، پێسانی دەشتەکی.

برنجی بهوونانی : لەچیاکانی هیمالایە دەچێندرێت.

برنجی خڕ/birincî xiř: نتـ:[ برنج+ ی+ خڕ] برنجی گردە. بەڵام لە کوردستان برنجی کوردی زۆر بەناوبانگە. ڕووتەوەبووی چەڵتووکە لە مەرەزە بە بەرهەم دێت.

برنجی ڕەش : جۆرە برنجێکی ڕەشەباریک و زۆر درێژە لە ناوچەکانی بالی و چین و تایلاند دەچێندرێت.

برنجی ساردەدرەنگ/birincî sardedireng: نتـ:

برنجی سەدری/birincî sedrî: نتـ:[ برنج+ ی+ سەدری] جۆرە برنجێکی باشە کە لە گیلان و مازەندەران و رەعەمەل دێ.

:: ئەم برنجە یەکەم جار میرزا ئاخانی سەدری ئەعزەم لە هیندستانەوە هێناوێتی و لەمازەندەران چاندوویەتی، هەر بە ناو خۆیەوە ناوبانگی دەرکردووە

برنجی سوور/birincî sûr: نتـ:

برنجی عەنبەری گردە/birincî äemberî girde: نتـ:[ برنج+ ی] عەنبەری سەدری.

برنجی عەمبەربۆ/birincî äemberbo: نتـ:[ برنج+ ی] جۆرە برنجێکی بۆنخۆشی باشە.

برنجی کوتراو/birincî kutraw: نتـ: برنجی کڕەکراو، چواردانک، چواردانە،چوار دانکە.

برنجی کوردی/birincî kurdî: نتـ: برنجەنەگازە، گردەیەنەگازە.

برنجی کێوی/birincî kêwî: نتـ:

برنجی گەرمەک/birincî germek: نتـ: گەرمە، زووڕەس: جۆرە برنجێکە زوو پێ دەگات کە پێچەوانەی برنجی ساردە کە ئاوی پڕیز دەخواتەوە.

برنجی گردە/birincî girde: ئان:[ برنج+ ی] جۆرە برنجێکی کورت و قەڵەوترە لە بنڤجی ئاسایی، وە بۆ چێشتی شلەو دۆڵمە بەکاردەهێندرێت لە چش‎ێشتخانەی کوردەواریدا.

.

برنجار/birincar: نتـ:[ برنج+ جاڕ] زەوییەک کە بۆ داچاندنی تەرخانکراوە، مەزاری برنج، چەڵتووکجاڕ، مەرەزە .

برنجەجار/birncecar: نتـ:[ کشت] برنجار. مەزاری مەرەزە.

برنجبەدۆ/birincbedo: نتـ:[ خوار] گوونینە، کردۆڵ : چێشتێکە لە برنج و دۆ یا ماستاو دروستدەکرێت وەکوو دۆینە ڕوونی بەسەردادەگرێت و گیای تێناکرێت.

برنج بەشیر/birincbeŝîr: نتـ:[ خوار][ برنج+ بە+ شیر] شیربرنج.

برنجار/birinccar: نتـ:[ برنج+ جار( کێڵگە)] شوێنی مەرەزە، کێڵگەی برنج کە پاش دروونەوەی چەڵتووک برنجی تری لێدە چێندرێت.

برنجچاندن/birinc čandin: کتن:[ کشت] مەرەزەکردن.

برنج چێن/birincčěn: نتـ: کەرخ.

برنجکوت/birinckut: ئانفا، نفا:[ برنج+ کوت( کوتان)]

1 – ئەو کەسەی کە برنج بکوتێ بۆ خەڵک بەپارە.

2 – دنگ _ دینگ، دەسکو، سندۆل : ئامرازێکە برنج لە چەڵتووک جودا دەکاتەوە.

برنجی/birincî: نچ:[ برنج+ ی]

1 – وەک برنج.

:: ئەو ددانە برنجیەت چەند جوانە.

2 – هەر خواردنێک لە برنج سازکرابێت.

:: نانی برنجی

:: حەلوای برنجی

3 – هەرەباش.

برنجی بەردەشۆر/birincîberdeŝor: نتـ:[ ئد] خووسان لەبەر باران بارانێکی خۆش دە‌باری حەسۆ کە گەیشتەوە وەک برنجی بەردەشۆری لێهاتبوو.

.

پەردە پڵاو/perde pilaw: نتـ:[ خوار][ پڵاو + برنج]  پیلاڤ برنج، 

پڵاوبرنج/pilaw birinc: نتـ:[ خوار][ پڵاو + برنج]  پیلاڤ برنج، 

قوبڵی برنج/qubilî birinc: نتـ:[ خوار][ پڵاو + برنج]  پیلاڤ برنج، 

.

.

.

.