A A A

ئاته‌ش/ateş: ن:[ له‌سه‌رده‌می ساسانێکانه‌وه‌ ده‌نگی( ت، ێ)( خ / غ) گۆران کاریان به‌سه‌ردا هاتووه‌ و پاشان بووه‌ به‌ ئاته‌غش:ataxsh و ( ر)ی ئاتەر سوواوه‌ و ئه‌وجا بووه‌ به‌ ئاته‌شی فارسی ئێستاکێ کە( ش) شووناسی کەوتووەتە دوا] ئاگر، ئاوور، ئایر، ئایه‌ر( هـ)، ئایێر، ئاییر.

  لە فەرهەنگی زمانی ئاڤێستادا، وەها تۆمارکراوە. ل. 
 گۆکردنی بە کوردی زمانی ئاڤێستایی   واتای بە ئینگلیزی
 ئاته‌ر ratA

ئه‌گه‌رچی ئه‌م ووشه‌یه‌ له ‌هه‌ندێ ناوچه‌ی کوردستانی رۆژهه‌ڵات ده‌بیندرێت به‌ڵام پتر له ‌وشه‌یه‌کی تێکه‌ڵاو به‌ر‌چاوده‌که‌وێت.

{

تاغی یو باغی یو، باغی گوڵ و نەیرەنگ و فەنی

شاد و شادا بە گوڵ ئاتەشی یو نارەوەنی 

}{ نالـی}

ئاته‌ش ئەفشان/ateş efişan: کتپ:[ ئد][ ئاته‌ش+ ئەفشان] مەبەست دەست درێژکەرە : گووللـەوشێن، گوللـەبارانکەر یان ئەوەی ئاگرباران دەکات.

{

قەهرناک و سەر بەرە‌هنە ئاتەش ئافشان حەملەوەر

جەنگ جۆ بوون یەک بە یەک هەر سوو وەکو بەبری بەیان 

}{ سالم } 

ئاته‌شبازی/ateşbazî: نچ:[ ئاته‌ش+ بازی] هه‌ڵدانی فیشه‌که‌ شێته‌ و ته‌قه‌مه‌نی ڕه‌نگاوڕه‌نگی جۆر به ‌جۆر له‌ چێژن و ئاهه‌نگدا بۆ خۆشی و سه‌یران گێڕان ده‌یته‌قێنن.

 تێبینی 
 پێش هاتنی ئیسلام بۆ ناوچه‌کانی کوردستان و ئێران له ‌سه‌رده‌می مه‌زداپه‌ره‌ستی دا له‌ ڕۆژی( چوارشه‌مبه‌ سووری)دا ده‌گێڕدرا.

:: ئاته‌شبازی به‌قوونی خاڵی نارێت.

ئاته‌ش بەکەف/ateş be kef: نتـ:[ ئاته‌ش+ بە+ کەف( ع : کف)دەست] ئاگربەدەست. مەبەست تفەنگ بەدەستە : ئەو کەسەی کە چەکی ئاگریی بەدەستەوە بێت.

{

گوڵزاری دەر و دەشتن و غیلمانی بەهەشتن

ئاهوو سەف و ئاتەش بەکەف و تیز نیهاهن 

}{ نالی}

ئاته‌ش پا/ateş pa: نتـ: به‌درکه‌، به‌واتای خێرایی و په‌لهکردن و بێ ئارامی دێت.

ئاته‌شپاره‌/ateşpare: ئان:[ کناو، مکـ] ئاگرپاره‌.

1 – هاروهاج، بزۆزبه‌تایبه‌ت منداڵ.

:: منداڵه‌که‌یان چه‌ند لاساره‌، هه‌ر ئاگر پاره‌یه ‌که ‌بۆ خۆی.

2 – به‌ پیاوی زۆرزرینگ ده‌گوترێت له ‌شه‌ر و بازرگانی دا

:: فڵان له‌شه‌ردا ئاگرپاره‌یه.

ئاته‌ش پارسی/ateş parsî: نتـ: تامێسک: قینچکه‌یه‌که‌ له‌سه‌ر لێوی نه‌خۆش ده‌رده‌که‌وێت به‌هۆی تاوه‌.

ئاته‌ش په‌رست/ateş persit: ئانفا:[ ئاته‌ش+ په‌رست( په‌رستن)] ئاتەشپرس( هـ).

1 – ئه‌و که‌سه‌ی ئاگر ده‌په‌رستێت، ئاگر لای پیرۆز بێت و به ‌خودای بزانێت.

2 – زه‌رده‌شتێکان زۆررێز له‌ گه‌رمایی و رۆشنایی ئاگر ده‌گرن.

ئاته‌ش په‌رستن/ateş perstin: کتن:[ ئاته‌ش+ په‌رستن] په‌یره‌وکردنی باوه‌یری ئاگرپه‌رستی.

ئاته‌ش په‌رستی/ateş perstî: نچ:[ ئاته‌ش په‌رست+ یی] ئاگرپه‌رستی.

ئاته‌ش په‌نجه‌/ateş pence: نتـ:[ ئاته‌ش+ په‌نجه] به‌درکه‌ به‌واتای ده‌ست ڕه‌نگین و پیشه‌سازی شاره‌زاو چالاک وزه‌بر و به‌ده‌ست دێت.

ئاته‌ش چه‌رخان/ateş çerxan: نتـ:[ ئاته‌ش+ چه‌رخان] مه‌قه‌له‌یه‌کی بچووکه‌، خه‌لووزی تێدا گه‌ش ده‌که‌نه‌وه‌.

ئاته‌شخان/ateşxan: نتـ:[ کناو، ئه‌رد][ ئاته‌ش+ خان] توونخانه‌ی گه‌رماو : توونخانه‌، تونگخانه‌، ئاگرخانه‌ – ئاورخانه‌ : شوێنێکی تایبه‌تییه‌ به ‌ته‌نیشت گه‌رماوه‌وه‌، ڕاهۆلێکی تێدایه‌ تیانی گه‌رماوه‌ی له‌ سه‌ر دامه‌زراوه‌ و له‌ ژێره‌وه‌ ئاگرده‌کرێت و گه‌رما گه‌رمی داده‌نێت.

ئاته‌شخانه‌/ateşxane: نتـ:[ ئاته‌شخان+ ئه‌]

1 – ئاته‌شگه‌ده‌ .

{

جە یاقووت وڵاڵ، جه‌ گه‌وهه‌ردانه‌

که‌رده‌ن گه‌نج وه‌قف، په‌ی ئاته‌شخانه‌

}{خانا}.

2 –[ تشت][ کناو، مکـ] په‌نگدانی سه‌ماوه‌ر، ئاگرخانه‌.

 تێبینی 
 کووره‌ی سه‌ماوه‌ر: له‌ ناوه‌ڕاستی کووپی سه‌ماوه‌ر دا ئاوی تێده‌کرێت، لووله‌ یه‌کی هه‌یه‌، به ‌پارچه‌ ئاسنێکی کونکون گیراوه‌، ئاگر خه‌لووزی تێده‌کرێت و ئاوی سه‌ماوه‌ره‌که‌ ده‌کوڵێنێت. 

ئاته‌شخۆر/ateşxor: نفا:[ ئاته‌ش+ خۆر( خواردن)]

1 – ئاگرشخۆر، ئاته‌ش خۆره‌: مه‌لی ئاگر خۆره‌.

2 – حوشترمه‌ل( نعامه‌).

3 – ئیدیۆمه‌ به‌واتای سته‌مکار دێت.

ئاته‌ش دان/ateşdan: نتـ:[ ئاته‌ش+ دان] ئاگردان: شوێنی ئاگرکردنه‌وه‌، کووره‌، ئاته‌ش چه‌رخان: مه‌قه‌ڵه‌ی ئاگرتێدا گه‌شکردنه‌وه‌.

ئاته‌ش دڵ/ateş diľ: ئانتـ:[ ئاته‌ش+ دڵ] دڵئاگرین، په‌نده‌ یان ئیدیۆمه‌ به ‌واتای: شه‌یدا و خۆشه‌ویستی ڕاستی.

ئاته‌ش ڕه‌نگ/ateşřeng: نتـ:[ ئاته‌ش+ ڕه‌نگ][ ڕه‌نگ] سووری ئاگری.

ئاته‌ش زمان/ateş ziman: ئانتـ:[ ئاته‌ش+ زمان] ئاگرزمان، زمان پاراو، گوتار خوێنێکی کاریگه‌ر.

ئاته‌شکار/ateşkar: ئانفا:[ ئاته‌ش+ کار( کردن)] کووره‌په‌ز، کولخاندۆز: کار که‌رێکه‌ که‌ کاری گه‌رمکردن بێت وه‌ک گه‌رمکردنی ئاسن، یان کووره‌.

ئاته‌شکردنه‌وه‌/ateş kirdinewe: کتن:[ ئاته‌ش+کردنه‌وه] ئاگرکردنه‌وه‌.

ئاته‌شکێش/ateşş: نفا:[ ئاته‌ش+ کێش( کێشان)] ئامرازێکه ‌وه‌کو خاکه‌نازێکی پچووک به‌ دیوێکدا نووشتاوه‌ته‌وه‌، پۆڵۆی ئاگری له‌پشته‌وه‌ی سوپای داران ڕایی ده‌کێشنه ‌پێشه‌وه‌ یان پێی ده‌رده‌ده‌ن.

ئاته‌شگا/ateşga: نتـ:[ ئاته‌ش+ گا]

1 – ئاته‌شگه‌ده ‌: ئه‌و شوێنه‌ی پێره‌وانی ئایینی زه‌رده‌شت ئاگر یان تێداده‌که‌نه‌وه‌.

2 – ناوه‌ شاخێکه‌ له‌به‌رامبه‌ر به‌ شاخی( شاوه‌) و( پڕوه‌) که‌ ده‌که‌وێته‌ ناوچه‌ی( جوانرۆ).

3 – واتا:( گاوان ڕووت ) ناوی هۆزێکی کورده‌ له‌سه‌ر پارێزگای کرمانشاه‌.

{

شاهۆ خاڵخاڵ ئا‌ته‌شگا ماته ‌

وه‌رگێڵ ئینتیزار هاتنی باڵاته

}{مه‌وله‌وی}.

ئاته‌شگه‌ده‌/ateşgede: نتـ:[ ئاته‌ش+ گه‌ده] وه‌جاغ: ئه‌و شوێن و جێگایه‌یه ‌که ‌ڕێ و شوێنی پێره‌وانی ده‌ئێنه‌ی زه‌رده‌شت ئاگریان تێدا ڕاده‌گرێت

ئاته‌شگه‌ردان/ateşgerdan: نتـ:[ ئاته‌ش+ گه‌ردان] ئامرازێکه‌ له‌ ته‌لی باریک دروست ده‌کرێت، وه‌کو پیاله‌یه‌کی کونکون وایه‌ کورته‌ زنجیرێکی تێده‌خرێت، خه‌لووزی تێده‌که‌ن و چه‌ند پشکۆ ئاگری ده‌خه‌نه‌سه‌ر و هه‌ڵی ده‌سوورێنن تا ده‌گه‌شێته‌وه‌ و ده‌بێته‌ سکڵ، پتر بۆ ئاگری سه‌ماوه‌ر به‌کار دێت. به‌توتاوله‌مه.

ئاته‌شی/ateşî: نچ:[ ئاته‌ش+ ی]

1 – هه‌رچی به‌ڕه‌نگ یا به‌سروشتی ئاگرسووه ‌یان گه‌رم بێت.

::  یاقووتی ئاته‌شی. ره‌نگی گوڵی سووری تاریک.

2 – پیاوه‌تی زۆر توندوتووره‌.

3 – [ ڕوو] جۆره‌گوڵێکی باخییه‌، ڕه‌نگی سووری مه‌یله‌و وه‌نه‌ووشه‌یی و بۆنی له‌ گوڵه‌باخ که‌متره‌ و گوڵاویشی لێ ناگیرێت.

ئاته‌شین/ateşîn: نچ:[ ڕه‌نگ][ ئاته‌ش+ ین ( پاشگرە بۆ لێکچوون)] ئاگرین، وه‌کو ئاگر، له‌ ڕه‌نگی ئاگر.

{

لەبن خاکی مەغاکی ئاتەشینی لەعلی لەب توشنە

لەسەر ئابی سەرابی، سەروی سێرابی موغیلانە 

}{ نالـی}

ئاب ئاته‌شنما/ab ateşnima: نتـ:[ ئاب+  ئاتەشنما] مه‌به‌ست له ‌شه‌رابی ئاڵ و سووره‌، که‌ کینایه‌یه‌ بۆ شه‌راب.

.

.

.

.