ئاته‌ش/ateš: ن:[ ئاڤێستا :  ratA:  ئاته‌ر] له‌سه‌رده‌می ساسانێکانه‌وه‌ ده‌نگی( ت، ێ)( خ / غ) گۆران کاریان به‌سه‌ردا هاتووه‌ و پاشان بووه‌ به‌ ئاته‌غش/ataxsh و ( ر)ی ئاتەر سوواوه‌ و ئه‌وجا بووه‌ به‌ ئاته‌شی فارسی ئێستاکێ کە ( ش) شوناسی کەوتووەتە دوا. ] ئاگر، ئاوور، ئایر، ئایه‌ر( هـ)، ئایێر، ئاییر.

ئه‌گه‌رچی ئه‌م ووشه‌یه‌ له ‌هه‌ندێ ناوچه‌ی کوردستانی رۆژهه‌ڵات ده‌بیندرێت به‌ڵام پتر له ‌ووشه‌یه‌کی تێکه‌ڵاو به‌ر‌چاوده‌که‌وێت.

{

تاغی یو باغی یو، باغی گوڵ و نەیرەنگ و فەنی

شاد و شادا بە گوڵ ئاتەشی یو نارەوەنی 

}{ نالـی}

ئاته‌ش ئەفشان/ateš efišan: کتپ:[ ئد][ ئاته‌ش+ ئەفشان] مەبەست دەست درێژ کەرە : گووللە وشێن، گوللە بارانکەر یان ئەوەی ئاگرباران دەکات.

{

قەهرناک و سەر بەرە‌هنە ئاتەش ئافشان حەملەوەر

جەنگ جۆ بوون یەک بە یەک هەر سوو وەکو بەبری بەیان 

}{ سالم } 

ئاته‌شبازی/atešbazî: نچ:[ ئاته‌ش+ بازی] هه‌ڵدانی فیشه‌که‌ شێته‌ و ته‌قه‌مه‌نی ڕه‌نگاوڕه‌نگی جۆر به ‌جۆر له‌ چێژن و ئاهه‌نگدا بۆ خۆشی و سه‌یران گێڕان ده‌یته‌قێنن.

{ تێبـ : پێش هاتنی ئیسلام بۆ ناوچه‌ی کوردستان و ئێران له ‌سه‌رده‌می مه‌زداپه‌ره‌ستی دا له‌ڕۆژی( چوارشه‌مبه‌ سووری)دا ده‌گێڕدرا.

::  ئاته‌ش بازی به‌قونی خاڵی نارێت.

ئاته‌ش بەکەف/ateš be kef: نچ:[ ئاته‌ش+ بە+ کەف( ع : کف)دەست] ئاگربەدەست. مەبەست تفەنگ بەدەستە : ئەو کەسەی کە چەکی ئاگریی بەدەستەوە بێت.

{

گوڵزاری دەر و دەشتن و غیلمانی بەهەشتن

ئاهوو سەف و ئاتەش بەکەف و تیز نیهاهن 

}{ نالی}

ئاته‌ش پا/ateš pa: نتـ: به‌درکه‌، به‌واتای خێرایی و په‌لهکردن و بێ ئارامی دێت.

ئاته‌شپاره‌/atešpare: ئان:[ کناو، مکـ] ئاگرپاره‌.

1 – هاروهاج، بزۆزبه‌تایبه‌ت منداڵ.

:: منداڵه‌که‌یان چه‌ند لاساره‌، هه‌ر ئاگر پاره‌یه ‌که ‌بۆ خۆی.

2 – به‌ پیاوی زۆرزرینگ ده‌گووترێت له ‌شه‌ر و بازرگانی دا

:: فڵان له‌شه‌ردا ئاگرپاره‌یه.

ئاته‌ش پارسی/ateš parsî: نتـ: تامێسک : قینچکه‌یه‌که‌ له‌سه‌ر لێوی نه‌خۆش ده‌رده‌که‌وێت به‌هۆی تاوه‌.

ئاته‌ش په‌رست/ateš persit: ئانفا:[ ئاته‌ش+ په‌رست( په‌رستن)] ئاتەشپرس( هـ).

1 – ئه‌و که‌سه‌ی ئاگر ده‌په‌رستێت، ئاگر لای پیرۆز بێت و به ‌خودای بزانێت.

2 – زه‌رده‌شتێکان زۆررێز له‌ گه‌رمایی و رۆشنایی ئاگر ده‌گرن.

ئاته‌ش په‌رستن/ateš perstin: کتن:[ ئاته‌ش+ په‌رستن] په‌یره‌وکردنی باوه‌یری ئاگرپه‌رستی.

ئاته‌ش په‌رستی/ateš perstî: نچ:[ ئاته‌ش په‌رست+ یی] ئاگرپه‌رستی.

ئاته‌ش په‌نجه‌/ateš pence: نتـ:[ ئاته‌ش+ په‌نجه] به‌درکه‌ به‌واتای ده‌ست ڕه‌نگین و پیشه‌سازی شاره‌زاو چالاک وزه‌بر و به‌ده‌ست دێت.

ئاته‌ش چه‌رخان/ateš čerxan: نتـ:[ ئاته‌ش+ چه‌رخان] مه‌قه‌له‌یه‌کی بچووکه‌، خه‌لووزی تێدا گه‌ش ده‌که‌نه‌وه‌.

ئاته‌شخان/atešxan: نتـ:[ کناو، ئه‌رد][ ئاته‌ش+ خان] توونخانه‌ی گه‌رماو : توونخانه‌، تونگخانه‌، ئاگرخانه‌ – ئاورخانه‌ : شوێنێکی تایبه‌تییه‌ به ‌ته‌نیشت گه‌رماوه‌وه‌، ڕاهۆلێکی تێدایه‌ تیانی گه‌رماوه‌ی له‌ سه‌ر دامه‌زراوه‌ و له‌ ژێره‌وه‌ ئاگرده‌کرێت و گه‌رما گه‌رمی داده‌نێت.

ئاته‌شخانه‌/atešxane: نتـ:[ ئاته‌شخان+ ئه‌]

1 – ئاته‌شگه‌ده‌ .

{

جە یاقووت وڵاڵ، جه‌ گه‌وهه‌ردانه‌

که‌رده‌ن گه‌نج وه‌قف، په‌ی ئاته‌شخانه‌

}{خانا}.

2 -[ کناو، مکـ] په‌نگدانی سه‌ماوه‌ر، ئاگرخانه‌.

{ تێبـ : له‌ ناوه‌ڕاستی کووپی سه‌ماوه‌ر دا ئاوی تێده‌کرێت، لووله‌ یه‌کی هه‌یه‌، به ‌پارچه‌ ئاسنێکی کونکون گیراوه‌، ئاگر خه‌لووزی تێده‌کرێت و ئاوی سه‌ماوه‌ره‌که‌ ده‌کوڵێنێت. کووره‌ی سه‌ماوه‌ر}.

ئاته‌شخۆر/atešxor: نفا:[ ئاته‌ش+ خۆر( خواردن)]

1 – ئاگرشخۆر، ئاته‌ش خۆره‌: مه‌لی ئاگر خۆره‌.

2 – حوشترمه‌ل( نعامه‌).

3 – ئیدیۆمه‌ به‌واتای سته‌مکار دێت.

ئاته‌ش دان/atešdan: نتـ:[ ئاته‌ش+ دان] ئاگردان: شوێنی ئاگرکردنه‌وه‌، کووره‌، ئاته‌ش چه‌رخان: مه‌قه‌ڵه‌ی ئاگرتێدا گه‌شکردنه‌وه‌.

ئاته‌ش دڵ/ateš diľ: ئانتـ:[ ئاته‌ش+ دڵ] دڵئاگرین، په‌نده‌ یان ئیدیۆمه‌ به ‌واتای: شه‌یدا و خۆشه‌ویستی ڕاستی.

ئاته‌ش ڕه‌نگ/atešřeng: نتـ:[ ئاته‌ش+ ڕه‌نگ][ ڕه‌نگ] سووری ئاگری.

ئاته‌ش زمان/ateš zman: ئانتـ:[ ئاته‌ش+ زمان] ئاگرزمان، زمان پاراو، گووتار خوێنێکی کاریگه‌ر.

ئاته‌شکار/ateškar: ئانفا:[ ئاته‌ش+ کار( کردن)] کووره‌په‌ز، کولخاندۆز: کار که‌رێکه‌ که‌ کاری گه‌رمکردن بێت وه‌ک گه‌رمکردنی ئاسن، یان کووره‌.

ئاته‌شکردنه‌وه‌/ateš kirdinewe: کتن:[ ئاته‌ش+کردنه‌وه] ئاگرکردنه‌وه‌.

ئاته‌شکێش/ateškeš: نفا:[ ئاته‌ش+ کێش( کێشان)] ئامرازێکه ‌وه‌کو خاکه‌نازێکی پچووک به‌ دیوێکدا نووشتاوه‌ته‌وه‌، پۆڵۆی ئاگری له‌پشته‌وه‌ی سوپای داران ڕایی ده‌کێشنه ‌پێشه‌وه‌ یان پێی ده‌رده‌ده‌ن.

ئاته‌شگا/atešga: نتـ:[ ئاته‌ش+ گا]

1 – ئاته‌شگه‌ده ‌: ئه‌و شوێنه‌ی پێره‌وانی ئایینی زه‌رده‌شت ئاگر یان تێداده‌که‌نه‌وه‌.

2 – ناوه‌ شاخێکه‌ له‌به‌ر امبه‌ر به‌ شاخی( شاوه‌) و( پڕوه‌) که‌ ده‌که‌وێته‌ ناوچه‌ی( جوانرۆ).

3 – واتا:( گاوان ڕووت ) ناویهۆزێکی کورده‌ له‌سه‌ر پارێزگای کرمانشاه‌.

{

شاهۆ خاڵخاڵ ئا‌ته‌شگا ماته ‌

وه‌رگێڵ ئینتیزار هاتنی باڵاته

}{مه‌وله‌وی}.

ئاته‌شگه‌ده‌/ateŝgede: نتـ:[ ئاته‌ش+ گه‌ده] وه‌جاغ: ئه‌و شوێن و جێگایه‌یه ‌که ‌ڕێ و شوێنی پێره‌وانی ده‌ئێنه‌ی زه‌رده‌شت ئاگریان تێدا ڕاده‌گرێت

ئاته‌شگه‌ردان/atešgerdan: نتـ:[ ئاته‌ش+ گه‌ردان] ئامرازێکه‌ له‌ ته‌لی باریک دروست ده‌کرێت، وه‌کو پیاله‌یه‌کی کونکون وایه‌ کورته‌ زنجیرێکی تێده‌خرێت، خه‌لووزی تێده‌که‌ن و چه‌ند پشکۆ ئاگری ده‌خه‌نه‌سه‌ر و هه‌ڵی ده‌سوورێنن تا ده‌گه‌شێته‌وه‌ و ده‌بێته‌ سکڵ، پتر بۆ ئاگری سه‌ماوه‌ر به‌کار دێت. به‌توتاوله‌مه.

ئاته‌شی/ateŝî: نچ:[ ئاته‌ش+ ی]

1 – هه‌رچی به‌ڕه‌نگ یا به‌سروشتی ئاگرسووه ‌یان گه‌رم بێت.

::  یاقووتی ئاته‌شی. ره‌نگی گوڵی سووری تاریک.

2 – پیاوه‌تی زۆر توندوتووره‌.

3 – [ ڕوو] جۆره‌گوڵێکی باخییه‌، ڕه‌نگی سووری مه‌یله‌و وه‌نه‌ووشه‌یی و بۆنی له‌ گوڵه‌باخ که‌متره‌ و گوڵاویشی لێ ناگیرێت.

ئاته‌شین/ateŝîn: نچ:[ ڕه‌نگ][ ئاته‌ش+ ین ( پاشگرە بۆ لێکچوون)] ئاگرین، وه‌کو ئاگر، له‌ ڕه‌نگی ئاگر.

{

لەبن خاکی مەغاکی ئاتەشینی لەعلی لەب توشنە

لەسەر ئابی سەرابی، سەروی سێرابی موغیلانە 

}{ نالـی}

.

ئاب ئاته‌شنما/ab ateŝnima: نتـ:[ ئاب+  ئاتەشنما] مه‌به‌ست له ‌شه‌رابی ئاڵ و سووره‌، که‌ کینایه‌یه‌ بۆ شه‌راب.

.

.

.

.

.