هۆرە/hore: ن:[ دەنگ] لورە : گورانی لەژێر لێوەوە.

:: هۆرەی جافی.

هۆرەچڕ/hore: نفا: ئەو کەسەی هۆرە دەچڕێت.

هۆرەچڕین/hore: کتن:[ هۆرە+ چڕین]

هۆرەهۆر/horehor: نتـ:[ دەنگ] لورەلۆر : گورانی لەژێر لێوەوە.

.

هۆره‌ له‌ كۆنترین و ڕه‌سه‌نترین ئاوازی ئێرانی(كوردستانی)یه‌ كه‌ په‌یڕوی له‌ ڕیتمێكی ئازاد ده‌كا و به‌ شێوه‌یه‌كی ئازاد و له‌ حه‌نجه‌ره‌ی هۆره‌ چڕ ده‌ر دێ و به‌ سۆزێكی ده‌روونی به‌ شیعری كوردی ده‌ڕازرێته‌وه‌و ده‌چڕێ. بنچینه‌ و بنه‌مای ئه‌م ئاوازه‌ ڕه‌سه‌نه‌ ده‌بێ له‌ بیروباوه‌ڕی مه‌زهه‌بی پێش ئیسلام بۆی بگه‌ڕێی.

“هۆره‌” به‌شێكی گرنگ له‌ فه‌رهه‌نگی نه‌ته‌وه‌یه‌ك له‌ گه‌ڵ خۆی دێنێ و هه‌ڵگری په‌یخاو و ڕه‌وایه‌ت و وته‌گه‌لێكه‌ كه‌ له‌ بێده‌نگی زمانه‌كاندا به‌ هاوار و ئاواز ده‌نگی هه‌ڵهێناوه‌. گه‌ر به‌ وردی گوێ له‌ هۆره‌ بگری و مانای وشه‌كان لێكده‌ینه‌وه‌، گۆشه‌ی تاریك و ڕوونی ڕابردووی نه‌ته‌وه‌یه‌ك ده‌توانی هه‌ست پێ بكه‌ی.

خه‌ڵكی تایفه‌كان به‌ هۆی “شه‌رایه‌تی” تایبه‌تی ژیانی خۆیان میرات هه‌ڵگرو پارێزه‌ری شته‌ ڕه‌سه‌نه‌كانن. گروپێك له‌ لێكۆڵێنه‌ری ئه‌ده‌بیاتی گشتی، له‌و باوه‌ڕه‌دان كه‌ كۆنترین به‌ڕێوه‌به‌ران و پێكهێنه‌ری گۆرانی گشتی،  خه‌ڵكی عشایر و شوانه‌كان بوون كه‌ له‌ كاتی له‌وه‌ڕاندنی ئاژه‌ڵه‌كانیان له‌ قورخ و كه‌ژ و كێوه‌ سه‌ر سه‌وزه‌كان به‌ شه‌وق و زه‌وقه‌وه‌ یان به‌ دڵته‌نگییه‌وه‌ ئه‌و هۆره‌ و ئاوازانه‌یان وتووه‌ته‌وه‌. ئه‌وه‌ش له‌ بیر نه‌كه‌ین هونه‌ری هۆره‌، هه‌ڵگر و زه‌رفێكی گه‌وره‌ بووه‌ بۆ پاراستنی هه‌ڵبه‌ستی گشتی(فولكلۆر) و هه‌ڵبه‌ستی جوان و زه‌ریفی له‌ جیلێك بۆ جیلێكی تری هێناوه‌ و پاراستووییه‌ و یه‌كێك له‌ هۆكاره‌كانی زیندو ڕاگرتنی زمان و قسه‌ی ناوچه‌یی بووه‌.

دۆزینه‌وه‌ی وشه‌ی “هۆره‌”

هۆره‌ سروودێكی ڕه‌سه‌نه‌ كه‌ له‌ په‌ره‌ستشی “ئه‌هۆرا مه‌زدا” وتراوه‌ و “هۆره‌” به‌شێكی سه‌ره‌كی ئه‌هورا مه‌زدایه‌ كه‌ له‌ زۆر جێگه‌ی “ئه‌وه‌ستا” به‌ ته‌نیا نێوی هاتووه‌. ئه‌ی ئه‌هورا! ژیانێكی نوێ كه‌ پڕ بێ له‌ خۆش و شادی(اشه‌) و ڕاستی ببه‌خشه‌ پێمان، گاهان هات 34 به‌ندی 15. “ئه‌هورا” له‌ “ئه‌وه‌ستا”مانای گه‌وره‌ سه‌روه‌ر وه‌كوو سفه‌تێك بۆ یه‌زدان مهر و ڕۆژان و نیه‌ت به‌كارهێنراوه‌ و هه‌روه‌ها له‌ گاهان و ئه‌وه‌ستای نوێ به‌ مانای “فه‌رمانڕه‌وا” و سالاری گه‌وره‌ له‌ پێوه‌ندی له‌گه‌ڵ مرۆڤدا هاتووه‌ و له‌ ڕاپۆرتی “پهلوی” پاڵه‌وی. ئه‌وه‌یان وه‌كوو “خوتایی” خودای وه‌رگێڕدراوه‌. “مه‌زدا”ش كه‌ به‌ ئه‌هورا زیاد كراوه‌، به‌ مانای وشیار و زانا و بلیمه‌ته‌ و له‌ ڕاپۆرتی پاڵه‌وی ئه‌وه‌یان به‌ “داناك” واته‌ دانا وه‌رگێڕاوه‌. له‌ زمانی “سانسكریت” (مناس)(به‌رانبه‌ری مه‌زدای ئێرانی)یه‌ به‌ مانای زانین و هۆشیاریه‌.  ملك الشعرای بهار له‌ باره‌ی گاسه‌كانی ئه‌وه‌ستاوه‌ ده‌ڵێ:”گاسه‌كان سروودگه‌لێكن به‌ شێوه‌ی هۆنراوه‌ی هه‌جو له‌ ستایشی ئۆرمزد و باقی خوایانی ئاریایی(امشاسپندان)ه‌ كه‌ به‌ ڕیتمێكی تایبه‌تی و به‌ ده‌نگێكی به‌رز و ئاواز خوێنراوه‌. وشه‌ی “گاس” له‌ زمانی پاڵه‌وی “گاس”ه‌ و له‌ زمانی فارسی دوای ئیسلام بووه‌ به‌ “گاه‌” له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی زۆربه‌ی”سینه‌كان”ی زمانی پهلوی، پاڵه‌وی له‌ فارسی دوای ئیسلام گۆڕاوه‌ بۆ “ها”. هه‌روه‌ها “گاه‌” كه‌ له‌ زمانی پهلوی به‌ مانای ئاهه‌نگ و وته‌ی”موزون” و هه‌روه‌ها مانای “تختگاه‌” و مانای جارێك له‌ زه‌ماندایه‌، له‌ فارسیش هه‌ر به‌و مانایه‌ كه‌ڵكی لێ گیراوه‌ و له‌ زۆر جاریش به‌ مانای هۆنراوه‌ و ئاهه‌نگ كه‌ڵكی لێ گیراوه‌، وشه‌ی دوو گاه‌، سێ گاه‌، چوار گاه‌ و په‌نج گاه‌ ئاهه‌نگه‌لێكن له‌ موسیقد، هێشتا له‌ لایه‌ن ئه‌م هونه‌رمه‌ندانه‌دا به‌كار ده‌برێ و ئه‌م وشه‌یه‌ش چووه‌ته‌ نێو زمانی عه‌ره‌بی و به‌ وشه‌ی “مقام” وه‌رگێڕاوه‌.  فریدون جنیدی له‌ كتێبی زه‌مینه‌ی زانیاری موسیقی ده‌نووسێ:”هۆره‌ له‌ ئاوازی ڕه‌سه‌نی خه‌ڵكی كورد”ه‌ و بارید و نكیسا بۆ خۆسره‌و و شیرین”هۆره‌”یان چڕیوه‌.”بارید” كه‌ له‌ هه‌ندێك كتێبدا به‌ به‌هلبه‌د و فه‌هلبه‌د ناویان هێناوه‌ به‌ پێی هه‌ندێك چیرۆك ناوبراو كورد بووه‌. بارید بۆ هه‌ر ڕۆژ له‌ حه‌وته‌دا هه‌وایه‌كی تازه‌ی چڕیوه‌ كه‌ ناوی هه‌وای یان هۆره‌ی خه‌سره‌وانی یان به‌ ته‌ریق الملوكیه‌ به‌ناوبانگه‌. هه‌روه‌ها بۆ هه‌ر ڕۆژ له‌ ڕۆژه‌كانی مانگدا هۆره‌یه‌كی تایبه‌تی چڕیوه‌ كه‌ به‌ سی لحن یان ڕیتمی بارید به‌ ناوبانگه‌. شایانی باسه‌ سێسه‌د و شه‌ست هه‌وای بۆ هه‌ر ڕۆژ له‌ ساڵدا ڕیز كردووه‌.  (ئێرانیه‌كان “خه‌مسه‌ی مسترقه‌”یان وه‌كوو ساڵ حه‌سێب نه‌كردووه‌.)

نووسه‌ری ئه‌م وتاره‌ باوه‌ڕی وایه‌ كه‌ كه‌ڵكوه‌رگرتنی دوو وشه‌ی”بارو بت” له‌  وشه‌ی”باربد” وه‌رگیراوه‌ كه‌ ئه‌م وشه‌ بێ بزوێنانه‌ی”د” به‌ “ت” گۆڕاوه‌. له‌ زوانی كوردی كه‌ڵهوڕی، كاتێك كه‌سێك له‌ چه‌ند بابه‌تی جۆراوجۆر قسه‌ ده‌كا و گوێ گره‌كه‌ی تێناگا، به‌و كه‌سه‌ی كه‌ قسه‌ ده‌كا ده‌ڵێن: فڵانی”باروبت” ده‌ڵێ. حشمت الله‌ ته‌بیبی ده‌نووسێ”نموونه‌ی زۆر له‌ ڕیتم و ئاهه‌نگی موسیقی ڕه‌سه‌نی ئێرانی(كوردی) له‌ لایه‌ن ئێڵیات و عه‌شایری ڕۆژئاوای ئێران، به‌ تایبه‌تی له‌ لای ته‌مووره‌ژه‌نان و ئه‌هلی حق په‌یدا ده‌بێ كه‌ نه‌ به‌ناوی ئاهه‌نگی باریدی به‌ڵكوو به‌ ناوی قائم یان”مقام””ته‌رز””هۆره‌””سیاچه‌مانه‌” و به‌یت ده‌ناسرێ.(ناو ده‌برێ)  هه‌ندێك له‌ هه‌وا یان مقامی هۆره‌ ئه‌مانه‌ی خواره‌وه‌ن: دوو ده‌نگی، ساروخانی، سه‌حه‌ری، خان ئه‌میری، سوارانه‌، قه‌تار، غه‌ریبی چڕ، قاچاقچی چڕ، هجرانی، ته‌رز روسته‌م، هه‌ی لاوه‌، پاوه‌ موری و…هتد.

جۆرێكی تری هۆره‌، مویه‌ یان مۆره‌ كه‌ له‌ شیوه‌ن و مه‌راسمی پرسه‌ی كه‌سانی مردوو، كه‌ زۆر جار له‌ لایه‌ن ژنانه‌وه‌ و له‌ هه‌ندێك جێگاشدا له‌ لایه‌ن پیاوانه‌وه‌ ده‌چڕێ. بابه‌ت و چڕینی هۆره‌ له‌ یه‌ك جیاوازن وه‌كوو: وه‌سفی سرووشت، عه‌شق و عاشقی، وه‌سفی دڵدار، وه‌سفی شه‌ڕه‌كان، وه‌سفی پیاوانی شه‌ڕكه‌ر، وه‌سفی بار كردن، شه‌رحی”هجران و فراق و…….

نموونه‌ی به‌یته‌كانی هۆره‌

الف. وه‌سفی عه‌شق و عاشقی

وه‌ زۆڵف سیه‌ كردی پاوه‌ نم چمان ئه‌سیر چای ده‌ماوه‌نم

له‌ دووره‌و هاتی وتم یه‌ یاره‌ گلاره‌م كوور بوو یه‌ خوو ڕیواره‌

بێ. وه‌سفی دڵدار

من دووسی توام گیانی گیانی بوود

ده‌م ته‌نگ و زۆڵف شووڕ كرماشانی بوود

پێ. وه‌سفی كۆچ كردنی ئێڵ

كۆچی كورده‌ ماڵ دایم ها له‌ ڕه‌و نازار كوشن

كوتیكی باركه‌ید، كوتی ها له‌ ڕیی، كوتی ها له‌ فكر كیش گۆڵوه‌نی

تێ. وه‌سفی سرووشت:

په‌ل په‌ل ده‌ره‌ختان، بی واو بی واران، سه‌وز مه‌كه‌ی له‌ بان شیشه‌ مه‌غاران

وه‌هار و نه‌غمه‌ ڕه‌نگاڕه‌نگه‌ و هه‌رمه‌لی سازی گرت وه‌چه‌نگه‌و

جێ. وه‌سفی شه‌ڕو پیاوانی شه‌ڕكه‌ر:

ته‌قه‌ی دێوڵ تێ له‌ ته‌ره‌كه‌ بانان نیه‌زانم جه‌نگه‌ یان ئوردوی خانان

له‌ چه‌خه‌ی چه‌خماخی ده‌س”عه‌باس خان” چمان خۆه‌ر چه‌رخی له‌ ڕووی ئاسمان

هه‌ر له‌ “مه‌یوانه‌”تا”جافانه‌”* ئه‌كبه‌ر خستیه‌ له‌ش چوو قه‌ساوخانه‌

سه‌رچاوه‌: سایتی “به‌لوت”

نووسینی: علی سهامی مدرس دانشگاه‌ آزاد ومراكز تربیت معلم كرمانشاه‌.

وه‌رگێڕانی: حه‌مید ته‌یموری

05/02/09

* ناوی دوو ناوچه‌یه‌ له‌ نزیكی شاری گێڵانی ڕۆژئاوا

پی نوشت ها

1-اوستا، گزارش دكتر جلیل دوستخواه،انتشارات مروارید چاپ اول 1370 ج 1 ڵ936

2-بهار و ادب فارسی مجموعه مقالات بهار،به كوشش محمد گلبن انتشارات شركت سهامی كتابهای جیبی تهران 1371 ج 1 ڵ 76

3-تاریخ هنرهای ملی و هنرمندان ایران از مانی تا كمال الملك تألیف عبدالرفیع حقیقت ، انتشارات شركت مۆلفان و مترجمان ایران

4-جامعه شناسی ایلات و عشایر،حشمت اله طبیبی،چاپ سوم انتشارات دانشگاه تهران 1378 ڵ263

.

.

.

.

.

.