ئاسن/asin: ن: [ کیمیـ] [ ئا‌ڤێسـ : ognaIIa : ئه‌یه‌نگۆ][ پهـ : ahin] ئاهن، ئاهه‌، هاسن، هه‌سن، هێسن کاراک :  مادده‌یه‌کی کانزایییه، ‌ژماره‌ی ئاتۆمییه‌که‌ی 26 و کێشی ئاتۆمی یه‌که‌ی 55،85  و نیشانه‌که‌ی Fe. میتالێکی بۆرێکی زیووییه‌.

1- کانزایه‌کی که‌ وه ‌ڕه‌نگه‌ له‌ زۆر پیشه‌کانی ئه‌م سه‌رده‌مه‌دا وه‌ کارده‌کرێت، مرۆ‌ڤ له‌ زۆرکۆنه‌وه‌ 3000 پ ز، له‌ ( ئور) له‌ باشووری مێتزۆپۆتامیا ئاسن ناسییان دۆزیوته‌وه ‌و کارێکی گه‌وره‌ی کردووه‌ته ‌سه‌رژیانی کۆمه‌لایه‌تی و شارستانیه‌تیان وه‌ به‌ره‌و پێشی ڕاداوه‌. ئاسن به ‌پوختی له‌کاندا ده‌ست ناکه‌وێت و له‌ شوێنی چه‌ندجۆره‌( به‌رد) دایه‌ که‌ له‌ کووره‌ی زۆر گه‌رمدا ئاسنه‌کانی لێ جیاده‌کرێته‌وه‌ ئاسنی پوخت له ‌800 پله‌ی گه‌رمییدا سوورده‌بێته‌وه‌ و نه‌رم ده‌بێت، له‌ 1530  پله‌شدا ده‌توێته‌وه‌.

2- کاره‌با به‌ ئاسانی به‌ ئاسندا تێ ده‌په‌ڕێت و ده‌یکاتی مووگناتیس.

3- له‌ هه‌وایی نمداداردا زۆر زوو ژه‌نگ هه‌ڵ ده‌گرێت وده‌یڕزێنێت، جا بۆ ئه‌وه‌ی شێ نه‌ڕزێنێت، مادده‌یه‌کی تری که‌ ژه‌نگ هه‌ڵ نه‌هێنێت تێ هه‌ڵ ده‌سوون، وه‌ک ئه‌و ڕه‌نگه‌ سووره‌ی به‌شێلمانه‌وه‌ ده‌بیندرێت.

4- مادده‌یه‌کی توواوه‌یه‌ که‌ له ‌ناوله‌شی زینده‌وه‌رو خوارداندا.

{ تێبـ :

1- پوورداود له‌ ئا‌ڤێشتا دا وشه‌ی( ئه‌یه‌نگه‌)ی به‌ ئاسن داناوه‌، ژابا به‌(هه‌ئۆسه‌فته‌)ی داناوه‌، د. معین له‌ زمانی بارتۆله‌وه‌ ( ئه‌یه‌هه‌)ی گێڕاوه‌ته‌وه‌، به‌لای زه‌بیحییه‌وه‌، ئه‌وه‌ی پوور داوود نیزیکتره‌ له‌ ڕاستی، ئه‌گه‌رچی ( ئه‌سه‌نگیه‌) به‌واتای به‌ردی لێکداوه‌ته‌وه‌. ئه‌م وشه‌یه‌ ئا‌ڤێستایی یه‌ که‌ له‌ ( ئاسن) و ( سه‌نگ)ی لێده‌که‌وێته‌وه‌، په‌هڵه‌وی به‌ڕای زۆرینه‌ هه‌ر( ئاسن)ه‌.

2- ده‌نگی ( س) له ‌وشه‌ی ئاسن و لکوپۆیه‌کانی ( س)ی ته‌واونیه‌ به‌ڵکو ده‌نگێکی تره‌ له‌(  )ی ئا‌ڤێستایییه‌ وه‌ نیزیکه‌ که ‌له ‌زمانی کوردی ئێستا دا نه‌ماوه‌، پێویستی به‌ ڵێکۆلینه‌وه‌ هه‌یه‌.

3- به‌لای منه‌وه‌ هه‌رده‌نگی (س) و( ) وه‌ بۆ(هـ) گۆراوه‌، ئه‌م گۆڕانکاریه‌ش له‌ نێوان زمانی کوردی و فارسی نوێدا و زمانه‌کۆنه‌کان گه‌ڵێک گرێکوێره‌مان بۆ روونده‌که‌نه‌وه‌، وه‌ک: ئێسن، هێسن.

ئاسنه‌رێ /asnerê: نتـ:[ ئاسن+ ە+ ڕێ] رێگای ئاسن، هێڵی شه‌مه‌نه‌فه‌ر، تراموه‌ی.

ئاسنه‌واڵه‌/asinewaľe: نتـ:[ ئاسن+ ه‌+ واڵه‌] سیکراب، پارچه‌ ئاسنی بێ که‌ڵک یان ڕزیو و ته‌ڵ و بزماری له‌ توپه‌ت مه‌کینه‌ شکاو.

::  ئه‌م هه‌موو ئاسنه‌واڵایه‌ چییه‌؟  لێره‌ت کۆکردووه‌ته‌وه‌.

ئاسنه‌واڵا/asinewaľa: نتـ:[ ئاسن+ ه‌+ واڵا] له ‌کارکه‌وته ‌و له‌ت وپه‌تی ئامرازی ئاسن، قوڕه‌زای ئاسن. 

ئاسن باز/asinbaz: نفا:[ وه‌ر][ ئاسن+ باز : گه‌مه‌، واز] که‌سێکه‌ که‌ پیشه‌ی یاری به‌ ئاسن کردن بێت.

ئاسنبازی/asinbazî: نچ:[ وه‌ر] ئه‌وه‌ی پێوه‌ندی به‌ئاسنبازییه‌وه‌ هه‌بێت، وه‌ک :

:: که‌ره‌سته‌ی ئاسنبازی.

:: یانه‌ی ئاسنبازی.

::  یاری ئاسن بازی.

ئاسنبازی کردن/asinbazîkirdin: کتپ:[وه‌ر] ئه‌وکه‌سه‌ی مه‌شقی ئاسنبازیده‌کات.

ئاسنبڕ/asinbiř: نفا:[ ئاسن+ بڕ( بڕین)] قه‌ڵه‌می ئاسن، قه‌ڵه‌مێکه‌ ئاسنی پێده‌بڕێته‌وه‌.

ئاسنپۆش/asinpoŝ: ئانفا:[ ئاسن+ پۆش ( پۆشین)] ئه‌و که‌سه‌ی که‌ به‌رگی ئاسنین له‌به‌ربکات وه‌ک له‌شه‌ر.

ئاسن توانه‌وه‌/asintiwanewe: کتن:[ ئاسن+ توانه‌وه‌ ] خاوکردنه‌وه‌ی ئاسنی خاو و توانه‌وه‌ی بۆ که‌ره‌ سته‌ی ئاماده‌کار.

ئاسنتوێنه‌ره‌وه‌/asintwěnerewe: نفا:[ ئاسن+ توێنەرەوە ( تواندنەوە )] کارگه‌ی ئاسنتوانینه‌وه‌.

ئاسنجاو/asincaw: نتـ:[ ئاسن + جاو ( جام)] قاپ وقاچاغی مس و زه‌رد یان هه‌ر کانزایه‌کی تر بێت که‌ له‌ماڵێکدا هه‌بێت.

::  ئاسنجاوی ئه‌م ماڵه‌ باری ئێسترێکه‌.

ئاسنجۆش/asincoŝ: نتـ: حه‌و ( حه‌وت) جۆش.

ئاسندار/asindar: نتـ: ئه‌و مادانه‌ی رێژه‌ی ئاسنیان تێدابێت.  

ئاسنداغ/asindağ: نتـ: ئاسنێک که‌ گه‌رمکرابێت بۆ داغکردن و سووتاندنی خالێک یا نیشانێک له ‌سه‌رپێستی که‌سێک یان ئاژه‌ڵێک.  

ئاسندڕک/asinîdřik: نتـ: دڕکه‌ ئاسنینه‌، تێلیدڕکدار، په‌یکولی ئاسن که‌ وه‌ک په‌رژین بۆ ده‌وره‌دانی شوێنێک سوودی لێ وه‌رده‌گیرێت.

ئاسنره‌وا/asinrewa: نتـ:[ کهـ ] ئاسنڕفێن، موگناتیس.  

ئاسنڕفێن/asinřifěn:  نفا:[ د] موگناتیس. ئاسن ‌فڕێن، ئاهنره‌وا. 

ئاسنه‌سمه‌/asinesime: نتـ: ئاسنسم، ئاسن کۆکه‌ره‌وه‌، ئاسن کونکه‌ر، سمۆ.

ئاسنفڕ‌ێن/asinfrên: کتنـ: ئاسنڕفێن، ئاهنره‌وا، موگناتیس.

ئاسنکوت/asinkut: نفا:[ ئاسن+ کوت( کوتان)] ئاسنگه‌ر.

ئاسنکوتان/asinkutan: کتن:[ ئاسن+ کوتان]  ئاسنگه‌ریکردن.

ئاسنکێش/asinkêš: نفا:[ ئاسن+ کێش( کێشان)] به‌ردی موگناتیس، موگناتیسی سروشتی، گه‌نی. ئاسنکێشی سروشتی، ئاسنکێشی ده‌ستکرد.

ئاسنگه‌ر/asinger: نفا:[ ئاسن+ گه‌ر، پهـ : āhangar ]

1- که‌سێکه‌ که ‌له ‌ئاسن له ‌کووره‌دا سوورده‌کاته‌وه‌و ده‌یکوتێت و ئامرازی جۆربه‌جۆری وه‌ک : گاسن، پێمه‌ڕه‌، ناڵ …. لێدروست بکات.

::  وه‌ستا سمایلی فه‌رهادی ئاسنگه‌رێکی باش بوو.

2- نازناوی { کاوه ‌} یه‌ لە ئەفسانەی زووحاک دا.

ئاسنگه‌ریی/asingerî: نچ:

1- پیشه‌یی ئاسنگه‌ر، کاری ئاسنگه‌ر.

2- ته‌قه‌ته‌قی زۆر وه‌ک : حاجه‌ت به‌یه‌کتردادان. گاسنی چه‌رمۆ باشترین به‌لگه‌ی ئاسنگه‌ریی دێرینی کوردستانه‌.

ئاسن گه‌ریی کردن/asingerîkirdin: کتنـ: به‌رهه‌مهێنانی که‌ره‌سته‌ له‌ ئاسن.

ئاسنین/asinîn: ئانتـ:[ ئاسن+ ین]

1- هه‌ر شتێک له‌ ئاسن دروست کرا بێت.

2- ڕه‌ق وه‌ک ئاسن، هه‌مییز.

ئاسنی دارشتن/asnî dařŝtin: نتـ: حەوجۆش : ئه‌م جۆره‌ ئاسنه‌ ئاماده‌ ده‌کرێت به‌ هۆی توانه‌وه‌ی ئاسن له‌ ناو قالبی تایبه‌تیدا  که‌ له‌ داردروست ده‌کرێت که‌ له‌ نێوان بۆ شایی لمدا دایده‌نێن.[ ئینگـ: cast-iron ]

: به‌ زۆری بۆ بۆری ئاو و کۆڵه‌گه‌ی کاره‌بای لێدروست ده‌کرێت.

.

ئاسنی گونجاو/asinî guncaw: نتـ : ئاسنی به‌رگه‌گر : ئاسنی سه‌ختی ساغ به‌ زۆری بۆ دروست کردنی بزمار و ته‌خته ‌و نه‌خشاندنی ئاسن و زه‌نگی کاره‌با و زنجیر و شیشی په‌نجه‌ره‌ به‌کارده‌هێندرێت.

.

.

.