شێوه‌زار/ŝêwezar: ن: شێوازە، جه‌خت.[ ئینگـ : Accent].

شێوه‌زار/ŝêwezar: ن: بنەزمان، زارزوان :  شێوەیەکە لە شێوەکانی ئاخاوتنی زمانێک کە تایبەتە بە ناوچەیەکی دیاریکراوی جێۆگرافیایی. سنووری نێوان دوو شێوەزاری زمانێک بە ڕێگای بن‌شێوەزارەکان دیاری دەکرێت.[ ئینگـ : ].

شێوه‌زاری مەرجی/ŝêwezar: ن: جه‌خت.[ ع: ع  : اسلوب الشرطی].

شێوه‌زاری دەم فەرمانی/ŝêwezar: ن: جه‌خت.[ ع  : اسلوب الصیغة امر].

شێوازی دەم داڕێژەیی/ŝêwezar: ن: جه‌خت.[ ع  : اسلوب الصیغة الانشائیة ].

.

بن شێوه‌زار/ŝêwezar: نتـ:[ بن+ شێوەزار] بن‌ شێوەزار بەوە جیادەکریتەوە لە شێوەزار؛ کە لە سنوورێکی جێۆگرافیایی بەرتەسک بەکاردەھێندرێت.

شێوەزارەکانی زمانی کوردی بەو شێوەزارانە دەگوترێت کە ھەموویان ڕیشەی کوردییان ھەیە و لە ناوچە جیاجیاکانی کوردستان قسەیان پێ دەکرێت. بەھۆی نەبوونی شێوەزارێکی فەرمی کە لە لایەن ھەموو کوردانەوە بەکاربھێنرێت، بەگشتی زمانی کوردی زۆر شێوەزاری لێ کەوتووەتەوە و لە ناوچە جیاجیاکان گۆڕانکاریی زۆر بە سەر ئەم شێوەزارانەدا ھاتووە.

زمانی کوردی بەگشتی چوار شێوەزاری ھەیە کە خۆیان پێک دێن لە چەندین لاشێوەزاری دیکە. ئەم چوارە بریتین لە:

کوردیی سەروو: ئەوەی کە پێی دەگوترێت کورمانجی و شێوازە ستانداردەکەی دیاربەکرییە.

کوردیی ناوەڕاست: ئەوەی کە ئێستا پێی دەگوترێت سۆرانی و شێوازە ستانداردەکەی سلێمانییە.

کوردیی خواروو: ئەوەی کە ئێستا بە کەلھوڕی یان گۆرانی ناو دەبرێت و شێوازە ستانداردەکەی کرماشانییە.

کوردیی ماچۆ: ئەوەی کە ئێستا بە لاشێوەزارەکانی ھەورامی، زازاکی و شەبەک ناو دەبرێت و شێوازە ستانداردەکەی لە ھەورامانە.

زمانناسانی کورد و بیانی بە شێوازی جیاجیا زاراوەکانی کوردییان دابەش کردووە کە زۆربەیان بە ھۆی وردبوونەوەیەکی نابەجێ لک و پۆی زۆریان بۆ ئەم زمانە دروست کردووە. بە واتایەکی دیکە زیاتر لە ئاستی پێویست پۆل و دەستەیان بۆ زمانی کوردی دروست کردووە. لە زمانێکی وەکوو فارسی دا کە لە زۆر ناوچە بە شێوەزاری زۆر قسە دەکرێت ھەرگیز بە ئەندازەی کوردی پۆل و دەستە دروست نەکراوە.

.

کوردیی باکووری یەکێک لە شێوەزارەکانی سەرەکی زمانی کوردییە. بە ھەڵە ئەم شێوەزارە ناوی کرمانجی وەخۆگرتووە بەڵام کرمانجی خۆی لقێکە لە لقەکانی کوردیی باکووری. کورمانجی دەستەواژەیەکی وێژەیی و ڕامیارییە لە سەردەمی عوسمانییەکان لەلایەن میرە کوردەکانەوە خرایە پاڵ ئەو ھۆزە کوردانەی کە ئامادە نەبوون نەتەوەی خۆیان بگۆڕن بۆ تورک یان تورکمان. کورمانجی کورتکراوەی (kurdĕn man cihĕ) (کوردێن مان جیھێ)یە واتای ئەو کوردانەی مانەوە لە جێگەی خۆیان. لەلایەن گەڕیدە و ڕۆژھەڵات ناسەکانەوە لە فەرھەنگی خۆیان تۆمار کراون لەوێشەوە بۆ بەڵگە نامەکانی عوسمانییەکان.

کوردیی باشووری یەکێک لە شێوەزارە سەرەکییەکانی زمانی کوردییە و لە ھەرێمەکانی کرماشان، ئیلام و لوڕستان قسەی پێدەکرێت. بەھەڵە ئەم شێوەزارە ناوی کەڵھوڕی وەخۆ گرتووە، بەڵام کەڵھوڕی خۆی لکێکە لە لکەکانی کوردیی باشووری. ئەم شێوزارە زۆر نزیکە لە شێوەزارەکانی ھەورامی و سۆرانی و یەکێک لە لکە مەزنەکانی ئەم شێوەزارە لەکییە.

کوردیی خوارین (باشوور) یا پاللەوانی دەنەیگ لە زاراواەگان ( لەهژەگان) زوان کوردیئە کە لە سهینەگان کوردنسین خوار وە پێ وíسهن.

ئەی زاراواە بریتی (سهامل)ئە س لە جەند ژهێرزاراوا (ژهێرلەهژە):

کرماشهانی

کەللهوورری

زەنگەنەیی

گەرروسی

کۆلیایی

گوورانی

ئێلامی

پەهلی

لەکی

ژوانرێیی

ژافی

مەردم کرماشهان، گەورەترین سهار کوردی وە زاراوای خوارین ویسهن. ویسهەرەگان کوردیی خوار نریگ 22% لە گسهت کوردەگان تەسهکíل دەن. کوردíی خوار لە دíمەن زوانناسí گرنگí (ەهەمíیەت) فرەی هەس. وە خوارئا جەند هەلسەنگاندن (موقایسە) ناو کوردí خوارíن وە گەرد کوردíی ناوراستئو کوردí ژهúرíن کردíمەس:

سۆرانی، کوردیا ئان ژی کورمانجیا ناڤەندی، زاراڤایەکی زمانێ کوردییە. زمانێ فەرمییێ حکوومەتا هەرێما کوردستانێ ( عێراق) یە. د راستیا خوە دەئەڤ ناڤێ دەڤۆکەکێیە کو ل نێزیکی سلێمانییێ تێئاخافتن، لێ د پێڤاژۆیا دیرۆکی دە ناڤێ خوە ل هەموو دەڤۆکێن زاراڤایێ کوردیا ناڤەندی کریە. ئی رۆ دەڤۆکێن موکری، کوردیئوو یێن دن ب ناڤێ سۆرانی تێنە ناسین. ب گشتی ب تیپێن کوردی-ەرەبی تێ نڤیساندن; هەروها، گۆتارێن ب تیپێن لاتینی ژی هەنە. سۆرانی زێدەتر ل کوردستانا باشوورئوو رۆژهلات تێ بکارانین.

دەڤۆکێن سۆرانی

سۆرانی، ل دەدۆرا رەواندزێ، ل ئەردێ میرگەها دیرۆکی یا سۆران، تێئاخاڤتن.

خۆشناوی

ئەردەلانی

موکری

بابانی (سلێمانی)

گەرمیانی

جافی

سینەیی

کوردیا جهوویی

وارماوا

پشداری

خانەقینی

کرماشانی

هەولێری

.

کوردیی ناوەندی یان سۆرانی یەکێک لە شێوەزارەکانی سەرەکی زمانی کوردییە کە لە ڕۆژھەڵات و باشووری کوردستان قسەی پێ‌ دەکرێ. لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان باشوری پارێزگای ورمێ (ناوچەی هەوشار و موکریان)و بەشی هەرە زۆری پارێزگای کوردستان و ناوچەکانی جوانرۆ و ڕوانسەر و دەشتی زەهاو لە پارێزگای کرماشان بەم شێوەزارە قسە دەکەن. زمانی فەرمی حکومەتی شێخ مەحمود لە سلێمانی و کۆماری کوردستان لە مهاباد بووە و ئێستا زمانی فەرمی حکومەتی هەرێمی کوردستانی باشورە. ئەم شێوەزارە لە ئێستادا دەوڵەمەنترین شێوەزاری زمانی کوردییە. زۆر جار بە ھەڵە بەم شێوەزارە دەڵێن سۆرانی بەڵام سۆرانی خۆی لقێکە لە لقەکانی کوردیی ناوەندی.[٣] سلێمانی، ھەولێر، کەرکووک، بۆکان، مەھاباد، سنە و سەقز لە ئەو شارە گەورانەن کە خەڵکەکەی بە ئەم شێوەزارە دەدوێن.

 

.

هەولێری. 

سلێمانی
کەرکووک
سنە
مەریوان
مەھاباد
بانە
سەقز
سەردەشت
بۆکان
جوانڕۆ
دیواندەرە
تیکاب
پیرانشار
کۆیە
سۆران
شنۆ
کەلار
کفری
ڕانیە
چەمچەماڵ
دەربەندیخان
ئەو شارانە کە بە کوردیی ناوەندی قسە دەکەن

ناوەندە شارییە گەورەکانی ئاخێوەری ئەم شێوەزارە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستاندا ئەمانەن:

ژمارە شار
١ سنە
٢ بۆکان
٣ مەھاباد
٤ سەقز
٥ بیجاڕ
٦ پیرانشار
٧ قوروە
٨ نەغەدە
٩ بانە
١٠ مەریوان
١١ کامیاران
١٢ جوانڕۆ
١٣ تیکاب
١٤ سەردەشت
١٥ ساینقەڵا
١٦ شنۆ
17 ڕوانسەر
18 دیواندەرە

.

گۆرانی-زازایی یەکێک لە شێوەزارەکانی سەرەکی زمانی کوردییە

.

فرەشێوه‌زار/fireŝêwezar: ن:

.

.

.