بزن/bizin: ن:[ گیان][ ئاڤێسـ : بووزە، پهـ : بوج، بوز] بز( هـ، كباك)، بزە( شەبە)، بووزە، گدێ: كاریلەی سێ ساڵانەیە، چواربەهاری دیبێت. گیاندارێكی كاوێژكەری شیردەرە، ماڵی، گەورەیە ناونجی شاخەكانی بەدیووی ناوەوە چەماوەتەوە، ڕیشێكی نەرمی هەیە، لە ژێر چەناگەیەوە، كلكی كورتە، بەتووكی بزن دەگوترێت موو. ڕادەگیرێت بۆ زیادكردن و شیر و گۆشت و پێستەكەی.

جۆرەكانی بزن :

:: ئاسایی

:: مەرغەزی

:: مەرەز

:: دووڕە

سەرچاوەکانی مێژوو ئاماژە بۆ ئەوە دەکەن  8000 ساڵ پ.ز لە باشووری ڕۆژئاوای ئاسیا لەلایەن مرۆڤەوە ماڵی متۆکراوە. [Zoo : Capra aegagrus hircus ].

بزن تا دەگاتە تەمەنی چوارساڵی، بەشێوەیە گاز دەکرێن:

1 –  بەچکەی تازەزاو پێدەگووترێت : کار یان بزڵە( بەچکەی نێر : کارژۆڵە) و بزڵێ ( بەچکەی مێ : کاریلە)

2 –  کاتێک لە شیر دەبڕدرێتەوە، پێدەگووترێت : گیسک

3 – کاتێک دوو بەھار تێپەڕدەکات تەشتیر ( كباك، زا)_ توێشتیر یان چوێشتیر یان چتووری پێیدەگووترێت : گیسكە مێ، توشتییر، بزنی بەرتەگە.

4 – کاتێک کە بە تەواوی پێدەگات بە نێرەکەی پێدەگووترێت : نێری یان سابرێن یان حەچە و بە مێکەیەکەشی دەگووترێت : بزن.

.

[ دەنگ] : باعاندن یان باڕاندن : دەباعێنێت]

.

                        سووەکانی شیری بزن                     

.

1 – شیری‌ بزن بۆ منداڵ زۆر باشه‌، به‌جۆرێك هاوشێوه‌ی‌ شیری دایكه‌، كه‌مترین ڕێژه‌ی‌ لاكتوزی‌ تیادایه‌، كه‌سانێك هه‌ن كه‌ پێكهاتی‌ لاكتوز تووشی‌ گیروگرفتی‌ ته‌ندروستیان ده‌كات ده‌بێته‌ هۆی‌ ئازاری‌ گه‌ده‌ و دڵه‌كزێ‌.

2 – شیری بزن زۆرترینی‌ ئه‌و مادانه‌ی‌ تێدایه‌، كه‌ خانه‌كانی‌ له‌ش ده‌بوژێننه‌وه، ‌ڕێگری ده‌كات له ‌جۆره‌كانی‌ هه‌وركردنی‌ جه‌سته‌.

3 – چه‌وریه‌كانی‌ شیری‌ بزن سوود به‌خشن، كه‌ ووزه‌ به‌ له‌ش ده‌ده‌ن و له‌ش وه‌ك چه‌وری كۆیان ناكاته‌وه‌  واتا چه‌وری شیری بزن نابێته‌ هۆی‌ قه‌ڵه‌وی‌ و به‌رز بوونه‌وه‌ی‌ رێژه‌ی‌ كۆلسترۆڵ.

4 – شیری بزن زۆرترین ڕێژه‌ی‌ ماده‌ی‌ ( سیلینیۆم)ی‌ تێدایه‌، كه‌ هۆكاری‌ سه‌ره‌كی به‌هێزكردنی‌ به‌رگری له‌شه‌.{ گۆران}

5 – شیری‌ بزن باشە بۆ ماسوولكه‌كانی‌ دڵ و ڕێژه‌یه‌كی‌ به‌رزی‌ فوسفۆڕ و زینك و كالسیومی تیادایه‌، كه‌ بۆ پته‌وكردنی‌ ئێسك سودی‌ زۆری‌ هه‌یه‌.

6 – ترشه‌ڵۆكه‌كانی‌ كه‌ له‌شیری‌ بزن دا هه‌ن زۆر به‌ ئاسانی ده‌گه‌نه‌ ریخوڵه‌كان و ئاسانتر هه‌رسده‌كرێن و ده‌مان پارێزن له‌ ئەلێرژی.{ تارا}

.

{

بزنەكەی هەیاسی خاسە : واتا هەركەمێك بە خۆیدا دێت، شتێكی بۆ دەبێت، دەچێتەوە دۆخی جارانی

}{ پپ}.

بزنانە/bizinane: ئانتـ:[ ئاب][ بزن+ ئان+ ئە] سەندنی چل یەكە لە ئاژەڵی ماڵی لەلایەن ئاغاوە.

بزنەسیس/biznesîs: نتـ: بزنەكەژ.

بزنەقسر/bizine qisir: نتـ:[ گیان] كەساڵێك نەزابێت.

بزنەكێڤی/bizine kêvî: نتـ:[ گیان] بزنەكێوی.

بزنەكێوی/bizne kěwy: نتـ:[ گیان] بزنەكێڤی: گیاندارێكی كێوی یە لە ئاسك دەچێت، بەڵام ئەم شاخی لقلقە. نووكی شاخەكانی خوارە، لە جێگای سەخت دەژێت.[ Zoo : Cervus Capreolus].

بزنەكوڕانە/bizne kuřane: شڕ: ژنە ئاغا منداڵی ببوایە، دەبوایە مسكێنی دێ هەرماڵەی بزنێك بكەنە دیاری بۆژنە ئاغا.

{ تێبـ : ئەم جۆرە باجەی سەرەوە ئێستا باوی نەماوەو بەڵام جاربارلە چیرۆك، هۆنراوە، و هەڵبەست بەرچاودەكەون}.

بزنەگەل/bizine gel: ئانتـ:[ رۆژك، مكـ] ڕانی بزن، كۆمەڵێك بزن پێكەوە.

بزنەمەرەز/bizinemerez: نتـ:[ گیان] جەزوو، چیر: چەشنێك بزنە لە بزی موو مەرەزی بەلەشەوەیەوە بۆ كوتاڵێك دروست كردن كرابێت.[ ئینگـ : Angora goat]

بزنەوان/biinewan: نتـ: شوانی بزنان.

بزنەوەس/bizinewes: نتـ: مەشكەیەك لەپێستی بزن دروست كرابێت.  

بزن دۆش/bizin doŝ : نتـ: ئەو كەنیشكەی كەبزن دەدۆشێت.

بزنۆكە/bizinoke: ئانتـ:[ بزن+ ئۆكە] بچووككراوەی بزنە وەك بەرخۆكە.

بزنی بەرتەگە/bizinî bertege: نتـ: توشتیر، تێشیر، چوێشتیر، تەشتیر ( كباك، زا)، گیسكەمێ، بزنی بەرتەگە.

بزنی دووساڵە/biznî dǔsaľe: نتـ: چتوور، چوێشتیر، تێشتیر، بزنی بەرتەگە.

چوونە بەربزنانە/čǔne ber bizinane: كتن، شر:[ چوون+ ئە+ بەر+ بزن+ ئان+ ئە] بزن بردنەدەر بۆ لەوەر

:: كەریم چۆتە بەر بزنان و ئێوارێ دێتەوە.

 .

                            چۆنێتی ناسینەوەی بزن                             

.

بەلەپۆش/beleboŝ: نتـ:[ گیان] ڕەش و سپییە و گۆێپانە و ڕووخساری ڕەشە.

بەلەپۆش مارۆ/belepoŝmaro: نتـ:[ گیان] ڕەش و سپییە گوێقوتە و ڕووخساری سپییە.

بەلەڕەش/beleřeŝ: نتـ:[ گیان] ڕەشە و گوێیلوولە.

بەلەڕەش مارۆ/beleřeŝmaro: نتـ :[ گیان] ڕەشە و گۆیلوولە و ڕووخساری سپییە.

بەلەقەرە/beleqe: نتـ:[ گیان] ڕەشە و گوێلوولە و چوارپەلی سوورە.

بەلەقەرەپۆش/beleqerepoŝ: نتـ:[ گیان] ڕەش و سپییە گوێلوولە و چوارپەلی سوورە.

بەلەقەرەمارۆ/beleqeremqro: نتـ:[ گیان] ڕەشە و گوێقوتە و ڕووخساری سپی یەو چوارپەلی سوورە.

بەلەقەرەهۆل/bele qerehol: نتـ:[ گیان] ڕەشە و گوێلوولە و ڕووخساری سپی وچوارپەلی سوورە.

بەلەسپی/belespî: نتـ:[ گیان] هەموو لەشی پیە و گوێلوولە.

بەلەشین/beleŝîn: نتـ:[ گیان] هەموو لەشی خۆڵەمێشییە وگوێقووتە.

بەلەهەمس/belehemis: نتـ:[ گیان] ڕەنگی زەرد و سوورە وگوێلوولە.

بەلەهوڵ/belehoľ: نتـ:[ گیان] ڕەشە و گوێلوولە و ڕووخساری سوورە.

بەلەهول مارۆ/beleholmaro: نتـ:[ گیان] ڕەشە و گوێلوولە و ڕوو خساری سوور و سپییە.

پۆش/poŝ: ن:[ گیان] ڕەش و سپییە گوێپانەو ڕووخساری ڕەشە.

پۆش مارۆ/poŝmaro: نتـ:[ گیان] ڕەش و سپییە گوێقووتە و ڕووخساری سپییە.  

بزنە دۆخە/bizine doxe: نتـ:[ گیان] بزنێكە بۆ دۆ و بەرەكەی بدرێ بە كەسێكی بەو مەرجە كە لە دواییدا تەنها بزنەكە بەساخی بدرێتەوە خاوەنەكەی.  

ڕەش گوێیار/řeŝgwêyar: نتـ:[ گیان] ڕەشە و گوێپانە.

ڕەش گۆردو/řeŝgordu: نتـ:[ گیان] بەرمل و دەوروبەری كلكی مووی خاكی پێوەیە.  

سپی/spî: ن:[ گیان] هەموو لەشی سپیە وگوێپانە.

شین كەوی/ŝîn kewy: نتـ:[ گیان] هەموو لەشی خۆڵەمێشی و گوێپانە.

قەرە/qere: نتـ:[ گیان] ڕەشە و گوێپانە و چوارپەلی سوورە .

قەرە پۆش/qerepoŝ: نتـ:[ گیان] ڕەش و سپییە گوێقووتە و چوارپەلی سوورە.

قەرەمارۆ/qeremqro: نتـ:[ گیان] ڕەشە و گوێپانە و ڕووخساری سپییە و چوارپەلی سوورە.

قەرەهول/qerehol: نتـ:[ گیان] ڕەشە گوێپانە ڕووخسار و چوارپەلی سوورە.

قەرەهول مارۆ/qerehol mero: نتـ: ڕەشە و گوێپانە و ڕووخساری سوور و سپییە و چوارپەلـی سوورە.  

قووتەپۆش/qǔtepoŝ: نتـ: ڕەش و سپییە گوێقووتە و ڕووخساری ڕەشە.  

قووتەپۆش مارۆ/qǔteŝmaro: نتـ:[ گیان] ڕەش و سپییە و گوێقووتە و ڕووخساری سپی یە.

قووتەڕەش/qǔteřŝ: نتـ:[ گیان] ڕەشە و گوێ بچووك و قووت.

قووتەڕەش مارۆ/qǔteřŝmaro: نتـ:[ گیان] ڕەشە و گوێ بچووك و قووتە ڕووخساری سپی یە.

قووتەسپی/bqǔte spî: نتـ:[ گیان] هەموو لەشی پیە و گوێقووتە.

قووتەشین/qǔteŝîn: نتـ:[ گیان] هەموو لەشی خۆڵەمێشییە و گوێقووتە.

قووتەقەرە/qǔteqere: نتـ:[ گیان] ڕەشە و گوێقووتە و چوارپەلی سوورە.

قووتەقەرەپۆش/qǔteqereřeŝ: نتـ:[ گیان] ڕەش و سپییە گوێ قووتە و چوارپەلی سوورە.  

قووتەقەرەمارۆ/qǔteqeremaro: نتـ:[ گیان] ڕەشە و گوێ قووتە و ڕووخسار و چوارپەلی سوورە.

قووتە قەرەهول/qǔteqerehul: نتـ:[ گیان] ڕەشە و گوێقووتە ڕووخسار و چوارپەلی سوورە.

قووتەقەرەهولمارۆ/qǔteqerehul maro: نتـ:[ گیان] ڕەشە و گوێقووتە و ڕووخساری سوور و سپییە و چوارپەلی سوورە.

قووتەهەمس/qǔte hemis: نتـ:[ گیان] زەرد و سوورە و گوێقووتە.  

قووتەهول/qǔtehul: نتـ:[ گیان] ڕەشە و گوێ بچووكی قووتە و ڕووخساری سوورە.

قووتە هولمارۆ/qǔtehulmaro: نتـ:[ گیان] ڕەشە و گوێلوولە و ڕووخساری سوور و سپییە.  

کەڕی ڕەش/keřy řeŝ: نتـ:[ گیان] ڕەشە و گوێ بچووكە.

كەڕی هەمس/keřy hemis: نتـ:[ گیان] زەردو سوورە و گوێ بچووكە.

هەمس/hemis: نتـ:[ گیان] زەرد و سوور و گوێپانە.

هەمس مارۆ/hemis maro: نتـ:[ گیان] زەرد و سوورە گوێ بچووكە و ڕووخساری سپی یە.

هول/hul: نتـ:[ گیان] ڕەشە و گوێپانە و ڕووخساری سوورە.

هولمارۆ/hulmaro: نتـ:[ گیان] ڕەشە و گوێپانە و ڕووخساری سوور و سپی یە.

.

بزنەدۆخە/bizinedoxe: نتـ:[ بزن+ ئە+ دۆخ+ ئە] ئەو بزنەی كە خاوەن بزن بۆ ئەربابی دەنێری هەتا شیر و ماستەكەی بخوات و دوای ویشككردنی شیرەكەی بۆی دەگەڕێتەوە.

{ تێبـ : دۆخ لە ڕەگی( دەئۆك)ی ئێرانی كۆن و دۆختەن _ی پەهلەویی و دۆتن و دۆشین كوردی لێكەوتووە.}{ نانەوازادە}.

.

.

________________________________

بزنەڕیشە/bizineřîŝe: نتـ: [ ڕوو]

1 – گیایەكی بەهارییە، گەڵاكەی وەك كەوەر وایە، بنجێكی بچووكی هەیە، گوڵێكی شینكار دەگرێت.( كشتوكاڵ. ب1.ل.35)

2 – گیایەكی بەهارییە، گەلای وەكوو شویت وایە، نبجێكی بچووكی هەیە( خاڵ. ب1. ل. 123)

بزن تڕێنە/bizintiřěne: نتـ:[ ڕوو] گیایەكە بەهاریی یەگەڵاكەی وەك كەوەروایە بنكێكی خڕی هەیە وەك پیازی بچووك. ئەگەر بزن بیخوات لەبەر تیژی دەیتڕێنێت.

بزنێری/biziněrî: ن:[ ڕوو] گیایەكە بۆ لەوەر دەشت.

.

.

___________________________

بزنەلەر/bizineler: نتـ:[ باڵ] مەڵێكی بۆری گەورەیە وەك قاز: گۆشتی دەخورێت.

.

.

____________________________

بزنمژ/bizinemij: نتـ:[ زیند][ بزن+ مژ( مژین)] تیرتیرە، خەمەگۆر، دایكەمارانە، بوزمژنەك: گیاندارێكی كێوی كارێژكەرە، لە قومقمۆكە گەورەترە، چنگی وەك چنگی منداڵ وایە، لەشی بەئەندازەی پشیلەیەك گەورەیە وبەكلكەدرێژەكەیەوە نیزیكەی مەترێك درێژ دەبێت. لەدەشت دەم بەگوانی بزنانەوە دەنێت و دەیانمژێت . هەربزنێك ئەم گیانەوەرە بیمژێت ئیتر گوانی برینداردەبێت و ڕەنگە شیر نەدات. و پێستەكەی دەكرێت بەكاڵای خەنجەر.

بزنمژە/bizinmije: نتـ: بزنمژ.

بزنمژەك/bizinmijek: نتـ: بزنمژ.

بزنمشك/bizinmiŝk: نتـ: بزنمژ.

.

.

__________________________

بزنكوژ/bizinkuj: نفا:[ كەش] بای بزن كوژ، بایەكی ساردە لە پاییز و زستاندا لە پارێزگایی كوردستان هەڵدەكات.

.

.

.

.