ئە ⁄  a ⁄  e :

1 – به‌ گوێره‌ی ئەلفەبێتی عه‌ره‌بی یان ڕاستتر ئارامی، ئه‌م پیت و ده‌نگە و پیتێکی ڕه‌هانییه‌، به‌ڵام له‌ ئەلفەبێتەکانی دیکەی زمانی کوردی، پیتێکی سه‌ربه‌خۆن وه‌ک : له‌ ئەلفبای ئاڤێستا‌ ( a) یەکەم تیپە و شه‌شەهه‌مین پیته‌، له‌ ئەلفبای لاتینی و ڕووسی (E ، e) یه‌ له‌ زمانی کوردییدا.

{ هاوێژی ئه‌م پیته‌ به ‌ئه‌م کلۆجه‌ ده‌بێت : که‌مێک ده‌مده‌کرێته‌وه‌، زاربردن بۆ مه‌لاشووی خواره‌وه‌، با ده‌رکردن له‌ گه‌رووه‌وه‌ بۆ ده‌ره‌وه‌ی ده‌م }.

2 –   دووه‌مین پیته‌ له‌ پیته‌ بزوێن( ده‌نگدێر)ـه‌کانی زوانی کوردی. ئه‌م پیته‌ به ‌پیتی [ ا ، د ، ر ، ڕ، ز ، ژ ، ۆ ، وو ، و ] وه‌ نانووسێت له‌ نووسی ئارامیدا.

3 – به‌یه‌کێک له‌ گیروگرفته‌کانی زمانی یه‌کگرتووی کوردی ده‌بیندرێت له ‌‌ڕووی نووسینی ( ئـ + ـه ‌:  e) که‌ چۆن به ‌نووسی عه‌ره‌بی دوو ده‌نگه‌ و له‌ نووسه‌کانی تر ڕه‌به‌نه‌.

4 – قه‌دی ( ئه ‌: e ) له ‌زمانی ئا‌ڤێستادا ( a) بۆ نیشانه‌ی نێره‌. وه‌ک : apsa :  ئه‌سپه‌. ده‌که‌وێته‌ دوای وشه‌ی بانگهێشی نێرینه‌وه‌.

::  کوڕه‌ وه‌ره‌ بۆ ئێره‌.  

::  شوانه‌، ئه‌و به‌رخانه‌ بۆ کوێ ده‌به‌یت؟.

::  کاکه‌، چیت فه‌رموو؟. جه‌رگه‌… گیانه‌… هه‌ناوه‌ له‌چی تۆراوی ؟ .

:: له‌ دوای کابرا، ڕێگام نیشانده‌.

:: حاجی چه‌ند حه‌جت کردووه‌؟.

5 – ده‌نگی (ـه‌) له‌ حاله‌تی وه‌هادا له ‌گه‌ڵ ( باب – بابه‌، گه‌ور- گه‌وره‌ ) دوای وشه‌ی گه‌وره‌ تێکه‌ڵ بوون.

6 – ده‌چێته‌ سه‌ر ڕه‌گی چاووگ له‌گه‌ڵ یه‌کێک له‌ڕاناوه‌کان وه‌ک پاشگر ده‌چێته‌ سه‌ری هه‌مان ره‌گی چاووگی وه‌ فرمانی ڕانه‌بردوو و به‌رده‌وام دروست ده‌که‌ن وه‌ک:

  تاک   کۆ
 ( دە) ئەچم     ( دە) ئەچین  
( دە) ئەچی ( دە) ئەچن
( دە) ئەچێ ( دە) ئەچن

{  تێبـ : ئه‌م دۆخه‌ پتر له ‌ناوچه‌ی سلێمانی به‌کاردێت به‌ڵام ڕاستتر( ده‌) یه‌}.

.

.

_________________________

- ئه‌/ e – :

1- پاشگرێکه‌ ده‌چێته‌ سه‌ر ناوی کۆی نه‌ناسڕاو و ده‌یکاته‌ ئاوه‌ڵناو

::  ژنان+ ه‌ :  ژنانه‌

:: پیاوان+ ه‌ :  پیاوانه‌

:: کوڕان+ ه‌  : کوردانە

:: کوردان+ ه  : ‌ کوردانە

2-  پاشگرێکه‌ ده‌چێته‌ سه‌ر ناو  و ده‌یکاته‌ ناو به‌ واتایه‌کی دیکه‌

::  بازن + ه‌ :  بازنه‌

:: ڕیش+ ه‌ : ‌ڕیشه‌

:: دز + ە : دزه‌

:: ورد+ ە : ورده‌

3 – پاشگرێکه‌ ده‌چێته‌ سه‌ر ناو و ده‌یکاته‌ ئاوه‌ڵناویکی دیکه‌

:: جه‌رگ+ ە : جه‌رگه‌

::  پوخت + ە : پوخته‌

:: کورت+ ە : کورته‌

:: زه‌رد+ ە : زه‌رده‌

::  سه‌وز+ ە : سه‌وزه

.

.

______________________

- ئه‌/e – :

1-  ناوگرێکه‌ له‌ زمانی کوردییدا که‌ ده‌که‌وێته‌ نێوان ناو و ڕه‌گی کردار

::  دێرینه‌ناس : دیرین + ئە + ناس

::  مفته‌خۆر  : مفت + ئە + خۆر

::  شیره‌سووتێن : شیر+ ئە+ سووتێن

::  کۆنه‌فرۆش : کۆن+ ئە+ فرۆش

2- ناوگرێکه‌ له‌ زمانی کوردییدا بۆ دووباره‌کردنه‌وه‌ی ناوێک ده‌که‌وێته‌ نێوان دوو ناو به‌ هه‌مان واتا

:: لرفه‌لرف : لرف+ ئە+ لرف

:: گڤه‌گڤ  : گڤ+ ئە+ گڤ

:: منجه‌منج : منج+ ئە+ منج

:: فینگه‌فینگ : فینگ+ ئە+ فینگ

:: لووره‌لوور : لوور+ ئە+ لوور

:: بۆڕه‌بۆڕ : بۆر+ ئە+ بۆر

:: چۆڕه‌چۆڕ : چۆر+ ئە+ چۆر

.

__________________________

ئه‌/e : ئه‌م پێش به‌نده‌ی ( ئه ‌- a ) یه‌، پێشبه‌ندێکه‌ بۆ ( نه‌رێ) کردن به‌کاردێت، ره‌نگه‌ ئه‌م ( ئه‌) یه‌ کورتکراوه‌ی ( ئه‌ن) بێت ئه‌ویش هه‌ر هیمای نه‌رێ یه‌.

.

.

_________________________

ئه‌/e: ئمـ:

1- وا ده‌بێت به‌دوای دوشه‌دا دێت که‌یه‌ک ناویان دورست کردووه‌.

::‌ مامه‌پیره     : مام + ئە+ پیر+ ئە‌

:: ته‌ڕه‌تووره    : تەڕ+ ئە+ توور+ ئە

::‌ هۆڵه‌په‌زه‌    : هۆڵ+ ئە+ پەز+ ئە

.

.

_________________________

ئه‌/e: ف: پاشماوه‌ی لێکه‌رێکه‌که‌ چاووگه‌که‌ی له‌ بیرچووه‌ته‌وه‌، ده‌بێت (هه‌یین) بووبێت. خۆی له‌سیغه‌ی سێیه‌م تاکه‌ که‌سی بزریدا هه‌یه‌ و واتای ( هه‌یه‌) ده‌دات.

::  ڕۆژ رووناکه‌.

::  زۆراب ئازایه‌.

.

.

________________________

ئه‌/e: ئـمـ :

هەندێك وشەی کوردیی بۆ ئاسانیی دەربڕین، لە سەرەتای وشەکەوە ( ئە – هە – حە )یان بۆ زیادکراوە. هەندێک لە وشەکان پیتی بزوێنی تڕیش چووەتە کۆتاییانەوە.

         
 باز    ئەنباز    
 برینگ      هەبرینگ – هەڤرینگ – هەورنگ – هەورینگ  
 برۆ  ئەبرۆ      
 تاو – تاڤ      هەتاو – هەتاڤ  
 تەك  ئەتەك : لەلا، لەکن      
 تۆ  ئەتۆ      
 جن    ئەجنە – ئەجننە – جنۆکە  عەجنە  
 جن – جنین  ئەنجن – ئەنجنین    هەنجن – هەنجنین  
 دەر – دەران : دەرەوە      هەندەر – هەندەران  
 ڕندێن  ئەڕدێن      
 ڕمان – ڕمێن – ڕمین      هەڕمان – هەڕمێن – هەڕمین  
 زمان  ئەزمان      
 ژار      هەژار  
 ژمار  ئەژمار      
 ژمارە  ئەژمارە    هەژمار  
 ژنەفتن  ئەژنەفتن      
 ژنۆ  ئەژنۆ    هەژنۆ  
 سان      هەسان  بەردەهەسان
 سەرفراز  سەرئەفراز      
 سپاردە  ئەسپاردە      
 سپڵ  ئەسپڵ  ئەسپوڵ    
 سپۆن  ئەسپۆن      
 سپێ  ئەسپێ    هەسپێ  
 سپیناخ  ئەسپیناخ      
 سپیندار  ئەسپیندار      
 ستاندن  ئەستاندن      
 ستە – ستێ  ئەستێ      
 ستران – تران – ترانە  ئەستران      
 ستۆ  ئەستۆ      
 ستوور  ئەستوور      
 ستوون  ئەستوون      
 ستینك  ئەستینك      
 سرۆ : شاخی ئاژەڵ  ئەسرۆ      
 سڕین  ئەسڕین – ئەستڕین       
 سکڵ  ئەسکڵ      
 شاردان      حەشاردان  
 شاردن      هەشاردن  
 شارگە      حەشارگە  
 شتاو    شەتاو  هەشتاو  
 شکەنجە  ئەشکەنجە      
 شکەوت – شکەفت  ئەشکەوت – ئەشکەفت      
 شین    شینایەتیی    
 فراز – وراز  ئەفراز _ ئەوراز  ئەڤراز – ئەرڤاز  هەفراز – هەڤراز – هەوراز – عەڤراز  
 فسووس  ئەفسووس      
 ڤین  ئەڤین – ئەوین      
 گونك – گونتك  ئەنگوتك      
 مە  ئەمە  ئێمە    
 من  ئەمن      
 ناردن      هەناردن  
 ناو – ناڤ      هەناو – هەناڤ  
 وار    هەڤار  هەوار – هاوار  
 وان  ئەوان      
 وە  ئەوە  ئێوە  هەڤە  
 هەشین    هەشینایەتیی    
 یاریی      هەیاریی  

.

هەندێك وشەی دیکە بەپێچەوانەوە ( ئە – هە – حە)ی سەرەتایان لەدەست داوە:

   ئەستەویر – ئەستێور    ستێور
   ئاگر   گڕ
   ئەنگوشت – ئەموست، ئەموستیلە    موست، موستیلە
 هەنار  ئەنار  گوڵهەنار  نار، گوڵنار

.

ئه‌ئا/ea: ن:[ كباك] بۆ منداڵان به‌كاردێت تا پیسایی بكات.

ئه‌ئاوا/eawa: ئاكتـ: ئه‌ ئاوها، ئاوا، به‌و شێوه‌یه‌: به‌و جووره‌، به‌و چه‌شنه‌.

ئه‌ئه‌وه‌/e ewe: ئاكتـ:

1 – به‌شییه‌كه‌می ئه‌م ووشه‌یه‌( ئه‌)ی دڵنیایی وده‌ست نیشانكردنه‌، واته‌نی: ئه‌و( ئه‌و)ه‌ی كه‌ له‌كاتدا باسی كرابێت، یان هیمای بۆ كرابێت.

2 – ئه‌‌ڤێها، ئه‌‌ڤێهی ئید.

ئه‌ئۆ/eo: ن: هۆو: ده‌نگێكه‌ ووڵاغی پێ لێده‌خووڕن.

ئه‌ئێرانه‌/eěrane: نتـ: ئه‌ئێره‌.

ئه‌ئێره‌/e êre: نتـ: ئا ئێره‌. هه‌ر ئێره ‌و جێگایه‌كی ترنا.

.

.

.

.